Di tích Nước Mặn gắn với việc hình thành chữ Quốc ngữ như thế nào?

Ngày 8/6, UBND tỉnh Gia Lai cho biết vừa phê duyệt chủ trương đầu tư dự án tu bổ, tôn tạo di tích lịch sử Nước Mặn (thôn An Hòa, xã Tuy Phước Bắc). Dự án do Sở VHTT&DL tỉnh Gia Lai làm chủ đầu tư, tổng mức đầu tư gần 24 tỷ đồng.

Di tích lịch sử Nước Mặn được biết đến là nơi phôi thai, dẫn tới hình thành chữ Quốc ngữ của Việt Nam - một quá trình trải dài suốt nhiều thế hệ.

Theo UBND tỉnh Gia Lai, Nước Mặn không chỉ là di tích có giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa và ngôn ngữ học mà còn là dấu mốc quan trọng trong tiến trình phát triển văn hóa dân tộc, góp phần hình thành công cụ ngôn ngữ thống nhất, tạo nền tảng cho việc truyền bá tri thức, phát triển báo chí, giáo dục, văn học và đời sống xã hội Việt Nam qua nhiều giai đoạn lịch sử.

Vì vậy, việc đầu tư, tôn tạo và phát huy giá trị di tích cần được nghiên cứu bài bản, có chiều sâu, tương xứng với giá trị tiêu biểu của nơi phôi thai chữ Quốc ngữ.

Việc đầu tư dự án nhằm hình thành quần thể văn hóa - lịch sử - du lịch đặc trưng của địa phương, đồng thời bảo đảm kết nối hạ tầng, cảnh quan, giao thông, không gian sinh hoạt cộng đồng và phục vụ khách tham quan.

Các hạng mục chính của dự án gồm bảo tồn nguyên trạng cây cổ thụ được xem là biểu tượng nguồn cội cùng hệ thống 7 bia đá khắc chữ đa ngữ; nạo vét, gia cố và chỉnh trang giếng nước hiện hữu, đồng thời dựng nhà che theo kiến trúc truyền thống.

Bên cạnh đó, dự án đầu tư các công trình phục vụ tham quan, nhà thông tin, khu ki ốt, khu vệ sinh và hạ tầng kỹ thuật đồng bộ gồm điện, chiếu sáng, cấp thoát nước, sân đường nội bộ, cổng ngõ; sưu tầm, số hóa tư liệu và hiện vật liên quan đến quá trình hình thành chữ Quốc ngữ cũng như hoạt động của các giáo sĩ Dòng Tên tại địa phương.

Khi nhắc đến lịch sử chữ viết Việt Nam, nhiều người thường chỉ biết đến Alexandre de Rhodes như là người khai sinh chữ Quốc ngữ. Thế nhưng, trên thực tế, chữ Quốc ngữ là kết quả của một quá trình hợp tác liên thế hệ, liên văn hóa - một quá trình không chỉ mang tính tôn giáo mà còn là sản phẩm của giao thoa trí tuệ giữa phương Đông và phương Tây.

Chữ Quốc ngữ không hình thành từ một ngày, cũng không từ một cá nhân, mà là thành quả của một hệ sinh thái văn hóa, xã hội, tôn giáo. Trong đó, Nước Mặn là nơi khởi đầu, là chiếc nôi ươm mầm cho những sáng tạo đầu tiên.

Theo tư liệu từ các giáo sĩ Dòng Tên và nghiên cứu của Viện Hán Nôm, Nước Mặn xưa từng được xem là một thương cảng quốc tế. Trong giai đoạn từ thế kỷ XVII - XIX, đây là nơi hội tụ thương nhân đến từ Nhật Bản, Trung Quốc, Bồ Đào Nha và nhiều nước Đông Nam Á.

Một số nghiên cứu cho thấy, năm 1618, Khám lý Tuần phủ Quy Nhơn - Cống Quận Công Trần Đức Hòa đã đưa các các giáo sĩ Dòng Tên về cảng thị Nước Mặn - một thương cảng quan trọng bấy giờ của Đàng Trong để tiếp tục công việc truyền giáo.

Dưới sự bảo trợ của Tuần phủ Quy Nhơn Trần Đức Hòa, cư sở truyền giáo đầu tiên ở Đàng Trong được thành lập. Chính tại nơi này, hành trình sáng tạo một hệ thống chữ viết mới cho tiếng Việt đã âm thầm bắt đầu.

Francisco de Pina - người được xem là giáo sĩ phương Tây giỏi tiếng Việt nhất thời bấy giờ đã cùng với các giáo sĩ Francesco Buzomi, Cristoforo Borri và Antonio Diaz, đã dùng chữ cái Latin để ký âm tiếng Việt, từ đó hình thành hệ thống chữ viết sơ khai - tiền thân của chữ Quốc ngữ.

Năm 1619, Francisco de Pina đã hoàn tất bản từ vựng tiếng Việt đầu tiên - một cột mốc khẳng định tính khả thi và tính khoa học của chữ Quốc ngữ.

Sau này, Alexandre de Rhodes - người đã có công lớn trong việc hoàn thiện và phổ biến chữ Quốc ngữ - trong lời tựa cuốn từ điển Việt - Bồ - La cũng trân trọng ghi nhận công lao của những người đi trước: “Ngay từ đầu tôi đã học với Cha Francisco de Pina... tôi cũng sử dụng những công trình của nhiều Cha khác cùng một Hội Dòng...”

Vì vậy, Nước Mặn được nhiều nhà nghiên cứu xem là một trong những cái nôi của chữ Quốc ngữ tại Việt Nam. Nơi đây xứng đáng được nhìn nhận trong lịch sử văn hóa Việt Nam như một khởi đầu hình thành chữ Quốc ngữ - những ký âm đã làm nên một phần bản sắc văn hóa Việt Nam hiện đại.

Tuy nhiên, đến cuối thế kỷ XVII, đầu thế kỷ XIX, do cửa biển bị bồi lấp và giao thương đường thủy suy giảm, thương cảng Nước Mặn dần mất vai trò, từ một đô thị sầm uất trở nên hoang vắng…