Bàu Trúc: Ngọn lửa nghìn năm và giấc mơ UNESCO của người Chăm

Kỹ thuật nung và những hoa văn mang dấu ấn văn hóa Chăm trên từng sản phẩm thủ công độc đáo. Ảnh: Gốm Bàu Trúc

Từ một di sản được UNESCO đưa vào Danh sách cần bảo vệ khẩn cấp, gốm Bàu Trúc đang bước vào hành trình mới khi Khánh Hòa đặt mục tiêu đến năm 2028 đưa “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Đó không chỉ là câu chuyện của một làng nghề, mà còn là câu chuyện về ký ức, bản sắc và khát vọng gìn giữ một phần linh hồn văn hóa Chăm giữa nhịp sống hiện đại.

Những bàn tay giữ lửa nghìn năm

Buổi sáng ở Bàu Trúc thường bắt đầu bằng màu nâu của đất và tiếng chuyện trò của những người thợ gốm.

Dưới những mái hiên thấp, các bà, các mẹ, các chị ngồi bên những khối đất sét còn ướt. Không có bàn xoay như nhiều làng gốm khác. Người thợ đi vòng quanh sản phẩm, dùng đôi bàn tay và những dụng cụ thô sơ để tạo hình. Từng đường cong, từng hoa văn hiện lên chậm rãi như thể đang kể lại một câu chuyện rất cũ.

Có lẽ, điều đặc biệt nhất của Bàu Trúc không nằm ở những chiếc bình, chiếc chum hay tượng gốm sau khi hoàn thành. Giá trị lớn nhất nằm ở tri thức nghề được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Đó là kinh nghiệm chọn đất, cách pha trộn nguyên liệu, kỹ thuật nung ngoài trời và những hoa văn mang dấu ấn văn hóa Chăm.

Khác với những ngôi tháp hay hiện vật nằm yên trong bảo tàng, di sản phi vật thể sống trong con người. Khi nghệ nhân còn làm nghề, còn truyền dạy cho con cháu, di sản vẫn tồn tại. Nhưng nếu người trẻ rời đi, nếu những đôi bàn tay ấy không còn tiếp tục tạo hình trên đất sét, làng gốm sẽ dần mất đi sức sống vốn có.

Có lẽ vì thế mà trong đề án mới, Khánh Hòa không chỉ nói đến chuyện bảo tồn sản phẩm. Tỉnh đặt ra nhiều nhiệm vụ như truyền dạy nghề cho thế hệ trẻ, thành lập các câu lạc bộ thực hành, tổ chức sinh hoạt chuyên đề, mời nghệ nhân tham gia giảng dạy và đưa nội dung gốm Chăm vào giáo dục địa phương. Mục tiêu cuối cùng không phải giữ lại những món đồ gốm, mà là giữ được những con người đang làm nên di sản.

Từ danh sách cần bảo vệ khẩn cấp đến giấc mơ UNESCO

Nghe đến UNESCO, nhiều người thường nghĩ đó là đích đến cao nhất của một di sản. Nhưng với Bàu Trúc, câu chuyện lại bắt đầu từ một thực tế khác.

Năm 2022, UNESCO ghi danh "Nghệ thuật làm gốm của người Chăm" vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể cần bảo vệ khẩn cấp. Trong không gian di sản đó, làng gốm Bàu Trúc được xem là trung tâm thực hành tiêu biểu, nơi nhiều thế hệ nghệ nhân Chăm vẫn lưu giữ kỹ thuật làm gốm thủ công độc đáo.

Cái tên ấy nghe có vẻ đáng tự hào, nhưng thực chất cũng là lời cảnh báo. Một di sản được đưa vào danh sách này không phải vì nó kém giá trị, mà bởi nó quá quý và đang đối mặt với nguy cơ mai một.

Nguy cơ ấy đến từ nhiều phía. Người trẻ có nhiều lựa chọn nghề nghiệp hơn. Thu nhập từ nghề gốm chưa thực sự ổn định. Thị trường thay đổi. Sản phẩm công nghiệp xuất hiện ngày càng nhiều. Và không phải ai cũng đủ kiên nhẫn để theo đuổi một nghề đòi hỏi sự tỉ mỉ cùng thời gian dài học hỏi.

Bởi vậy, mục tiêu mà Khánh Hòa đặt ra đến năm 2028 mang ý nghĩa đặc biệt: đưa “Nghệ thuật làm gốm của người Chăm” từ danh sách cần bảo vệ khẩn cấp trở thành Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

Đó có thể là cơ hội để Bàu Trúc được biết đến nhiều hơn, có thêm nguồn lực bảo tồn, kết nối với thị trường quốc tế và thu hút khách du lịch. Tuy nhiên, danh hiệu dù cao quý đến đâu cũng không thể thay thế đời sống thực tế của cộng đồng.

Nếu người làm nghề không sống được bằng nghề, nếu kỹ thuật truyền thống chỉ còn là những màn trình diễn ngắn phục vụ du khách thì giấc mơ UNESCO sẽ thiếu đi phần quan trọng nhất: Sức sống từ bên trong cộng đồng.

Bàu Trúc bước vào bản đồ du lịch mới của Khánh Hòa

Trước đây, khi nhắc đến Khánh Hòa, nhiều người nghĩ ngay đến biển xanh Nha Trang, vịnh Cam Ranh hay Vân Phong.

Nhưng nay, sau 1 năm vận hành chính quyền 2 cấp, Ninh Thuận về với Khánh Hòa, bức tranh ấy đã rộng hơn.

Bên cạnh du lịch biển và nghỉ dưỡng, Khánh Hòa có thêm một kho tàng văn hóa đặc sắc của người Chăm với làng gốm Bàu Trúc, làng dệt Mỹ Nghiệp, các lễ hội truyền thống và hệ thống tháp Chăm nổi tiếng. Đây là những mảnh ghép mà ngành du lịch địa phương trước đây còn thiếu.

Trong đề án phát triển di sản gốm Chăm, tỉnh không chỉ dừng lại ở việc bảo tồn làng nghề. Hàng loạt nhiệm vụ được đặt ra như xây dựng cơ sở dữ liệu số, phát triển website làng nghề, quảng bá quốc tế, kết nối doanh nghiệp lữ hành, phát triển du lịch trải nghiệm, xây dựng không gian trưng bày và nghiên cứu bảo tàng gốm Chăm.

Nếu trước đây mô hình của làng nghề là sản xuất rồi bán sản phẩm thì nay câu chuyện đã khác. Du khách đến Bàu Trúc không chỉ để mua một chiếc bình gốm. Họ có thể ngồi bên nghệ nhân, thử nặn đất bằng tay, nghe kể về văn hóa Chăm, tìm hiểu vì sao một hoa văn nhỏ lại mang theo ký ức của cả một cộng đồng.

Đó là lúc gốm không chỉ còn là sản phẩm. Nó trở thành trải nghiệm, trở thành câu chuyện văn hóa và trở thành một phần của hành trình du lịch.

Cơ hội dành cho Bàu Trúc sau sáp nhập là rất lớn. Nhưng con đường phía trước cũng đòi hỏi sự tinh tế. Phát triển du lịch không thể đánh đổi bằng việc làm phai nhạt bản sắc. Điều quan trọng nhất không phải có thêm bao nhiêu tour hay bao nhiêu điểm check-in, mà là làm sao để ngọn lửa nghề vẫn cháy trong từng gia đình Chăm.

Chiều xuống trên làng gốm, những sản phẩm vẫn nằm phơi dưới nắng như bao đời nay. Có thể một ngày nào đó, Bàu Trúc sẽ được nhắc đến với một danh hiệu UNESCO mới. Nhưng trước khi giấc mơ ấy thành hiện thực, điều đáng quý nhất vẫn là những đôi bàn tay đang lặng lẽ nặn đất mỗi ngày. Bởi suy cho cùng, di sản không sống nhờ danh hiệu. Di sản sống nhờ con người.

Nếu có dịp đến Khánh Hòa, hãy thử một lần ghé Bàu Trúc. Không chỉ để mua một món quà lưu niệm, mà để ngồi lại vài phút bên những người thợ Chăm và nhìn đất sét dần thành hình dưới đôi bàn tay họ. Đôi khi, cách hiểu một di sản sâu sắc nhất không phải là đọc về nó, mà là lắng nghe câu chuyện của những người đang gìn giữ nó mỗi ngày.