Dấu ấn Huy Oánh trong mỹ thuật Việt Nam hiện đại

Một “huyền thoại hội họa thời chiến”

Huy Oánh thuộc thế hệ họa sĩ xuất thân từ thời kỳ nghệ thuật hiện thực xã hội chủ nghĩa những năm 1960 - 1970. Ông từng giữ cương vị Tổng thư ký Hội Mỹ thuật Việt Nam, nguyên Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội. Sống và sáng tác trong một giai đoạn đầy biến động, họa sĩ Huy Oánh là một chứng nhân cho những thăng trầm của thời cuộc. Gia tài nghệ thuật của ông, từ ký họa, đồ họa; từ sơn dầu, sơn mài đến bột màu… cho thấy một lát cắt khá toàn diện về một thời kỳ lịch sử đầy gian khó nhưng cũng hết sức hào hùng.

Họa sĩ Huy Chiến - con trai họa sĩ Huy Oánh kể rằng, cuộc đời nghệ thuật của cha ông có thể chia làm ba thời kỳ, trong đó những năm tháng họa sĩ Huy Oánh đi vào chiến trường với những bức ký họa chiến tranh là thời kỳ ông để lại những dấu ấn đậm nét nhất.

Tại phòng truyền thống của Đại học Mỹ thuật Việt Nam còn lưu trữ tấm ảnh chụp năm 1972 ghi lại khoảnh khắc thầy Huy Oánh cùng 3 học trò Nguyễn Văn Chư, Vũ Tấn Bá, Ca Lê Thắng chia tay bạn bè trên sân trường để lên đường thâm nhập thực tế cuộc kháng chiến chống Mỹ. Ở thời điểm đó, cho dù chiến tranh đang tới hồi ác liệt nhất, mỗi nơi họa sĩ Huy Oánh đặt chân đến, ông đều ghi lại bằng những tác phẩm ký họa chân thực. Đó là những tác phẩm về bộ đội trong lán trại, trong hang trú ẩn, là bà mẹ Vân Kiều, là o giao liên hay cảnh sinh hoạt của bộ đội và ngư dân vùng biển... Tất cả được diễn tả sinh động, hào hứng với nhiều cảm xúc bình dị.

Họa sĩ Huy Oánh cũng thường ký họa trực tiếp chân dung những nhân vật mà ông từng được tiếp xúc trong sinh hoạt đời thường. Đó là gương mặt người nữ chiến sĩ Quân giải phóng; là hình ảnh lão dân quân Hoằng Trường bắn rơi máy bay Mỹ, là cảnh công trường than Quảng Ninh với những con người trong lao động, bộ mặt còn lem luốc khói than bụi bặm… Mỗi bức ký họa là một câu chuyện được họa sĩ chắt lọc từ thực tế, ghi dấu sự xông pha của cá nhân ông tới những vùng miền của đất nước. Thông qua ký họa, Huy Oánh đã dùng tài năng của mình để kể lại nhiều câu chuyện đời thường và cả những thời khắc huy hoàng của lịch sử.

Giới mỹ thuật nhận xét, trong ký họa, họa sĩ Huy Oánh luôn có cách vẽ sôi nổi, mạnh bạo, quyết liệt. Dù ở trong đề tài chân dung hay sinh hoạt đời thường, những bức ký họa của ông đều nồng nàn hơi thở của cuộc sống, ông vẽ như bắt mạch ngay được sự sống. Đặc biệt, các nhân vật của Huy Oánh luôn toát lên sự khỏe khoắn, vững chãi ở hình thể. Bối cảnh trong tranh của ông rõ các lớp lang và mang một cấu trúc khúc triết, mạch lạc; màu sắc hấp dẫn, ấn tượng. Chất liệu nào mà ông dùng để ký họa cũng trở nên đầy gợi cảm và lung linh: chì, phấn màu, mực nho, màu nước… Ông không quá dụng công mà có khi chỉ vài nét đơn sơ đã lột tả được bản chất của sự vật. Tranh ký họa đề tài chiến tranh của họa sĩ Huy Oánh phong phú và nổi tiếng đến mức sau này, nhiều người cho rằng, ông là “huyền thoại hội họa thời chiến” và ký họa thời chiến đã trở thành “di sản” nghệ thuật của ông.

Trong số những sáng tác nổi tiếng nhất của họa sĩ Huy Oánh thời kỳ chiến tranh, chắc chắn phải nhắc đến tác phẩm đi cùng năm tháng “Bác vẫn cùng chúng cháu hành quân”. Tác phẩm này họa sĩ Huy Oánh vẽ cùng họa sĩ Nguyễn Thụ năm 1970. Hình ảnh Bác Hồ đứng trước đoàn quân, dõi theo, cổ vũ, có sức lan tỏa mạnh mẽ, góp phần động viên và lôi cuốn toàn dân, toàn quân ta không quản gian khổ hy sinh, nối tiếp nhau ra chiến trường, quyết tâm chiến đấu thống nhất đất nước. Bức tranh có bố cục chặt chẽ, bút pháp khỏe khoắn, lối tạo hình chắt lọc, màu sắc đơn giản nhưng lại tạo ra không gian rộng mở, nổi bật lên sự uy nghi của đoàn quân đang vượt dãy Trường Sơn trùng điệp.

Thơ ca cất lên giữa tiếng bom rền rĩ

Có thể nói, họa sĩ Huy Oánh không chỉ là một chứng nhân đi qua những thăng trầm của thời cuộc, mà còn là người lưu giữ linh hồn của một thời đại bằng phong cách hiện thực trữ tình. Tại triển lãm “Dấu ấn Huy Oánh” vừa diễn ra tại Hà Nội, công chúng được tìm về cội nguồn cảm xúc, từ quá khứ đến hiện tại. Ở đó, vẻ đẹp nông thôn Việt Nam hiện lên nguyên sơ với những nếp nhà tranh nép mình dưới bóng tre, những triền đê lộng gió và dáng hình tần tảo, chân chất của người dân quê. Từng nhành hoa, chiếc bình gốm hay những sự vật tĩnh lặng đời thường cũng được họa sĩ thổi vào đó cái hồn của sự sống, khiến cái đẹp bình dị bỗng trở nên lung linh, đặc biệt. Mỗi bức tranh là cuộc đối thoại thầm thì giữa quá khứ và hiện tại, là một bản lưu giữ ký ức được tái hiện sống động qua chất liệu sơn dầu, bột màu...

Hơn 60 năm cầm cọ, phần lớn tuổi trẻ của Huy Oánh gắn liền với chiến trường khốc liệt. Nhưng thật kỳ lạ, ngay cả khi cuộc chiến ác liệt nhất, tranh của ông vẫn toát lên những rung động thuần khiết trước cuộc sống. Trong tranh Huy Oánh không có nòng súng lạnh lẽo hay cảnh đạn bom hoang tàn. Thay vào đó là những phút giây bình yên hiếm hoi giữa hai trận đánh: Một người lính ngồi đọc thư nhà, hai người lính chơi đàn hay một nụ cười của cô dân quân tự vệ. Không phải vì ông né tránh hiện thực, mà bởi tâm hồn ông quá đỗi trong sáng và nhân hậu. Chính sự nhân hậu và tâm hồn đong đầy cảm xúc ấy đã làm nên chất thơ trong tranh của ông - một thứ thơ ca viết bằng bột màu, chì than giữa tiếng bom rền rĩ.

Họa sĩ Lê Trọng Lân nhận xét, từ đời sống hiện thực, họa sĩ Huy Oánh đã thi vị hóa nó trong tác phẩm của mình qua ngôn ngữ tạo hình: “Huy Oánh vượt lên trên sự phản ánh thực tế, hướng người xem tranh đến những tình cảm đẹp đẽ, cao thượng. Hiện thực, trữ tình, lãng mạn là khuynh hướng sáng tác của Huy Oánh, đã góp phần làm phong phú cho mỹ thuật Việt Nam”.

Họa sĩ Huy Chiến chia sẻ, trong ngôn ngữ mỹ thuật, “dấu ấn” không đơn thuần là phong cách cá nhân, mà còn là một hệ thống ngôn ngữ tạo hình đủ sức định vị, để khi nhìn vào mỗi tác phẩm, người xem nhận ra không chỉ đường nét, màu sắc, mà cả một thế giới quan, một tinh thần sáng tạo. Đó là ý tưởng để gia đình ông đặt tên triển lãm một cách giản lược như một biểu tượng mở. “Huy Oánh” ở đây không đơn thuần chỉ là danh xưng cá nhân nữa mà đã là dấu hiệu của một thế giới nghệ thuật, một tinh thần sáng tạo được chắt lọc qua thời gian và được trao lại như một giá trị chung.

Còn theo nhà phê bình mỹ thuật Quang Việt, bằng tác phẩm, người nghệ sĩ sẽ chứng minh được tên của mình. Nếu chỉ kể ba tác phẩm của họa sĩ Huy Oánh thuộc sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam là “Công nhân lò đọc báo” (1962, sơn dầu), “Ông cháu” (1968, khắc gỗ), và “Cầu Hàm Rồng” (1976, sơn mài), Huy Oánh đã thực sự xứng đáng là một trong những họa sĩ đa năng và nổi bật nhất không chỉ của thời kỳ hiện thực xã hội chủ nghĩa mà còn của cả 100 lịch sử nền mỹ thuật hiện đại Việt Nam.