Bảo vệ di sản kiến trúc và bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc

Khi kiến trúc là một biểu hiện của văn hóa

Đi qua những nếp nhà truyền thống nông thôn Bắc Bộ hay những ngôi nhà phố trong đô thị cổ Hội An, những bản dân tộc miền núi Tây Bắc hay những làng lâu đời duyên hải Trung Bộ, điều giữ chân du khách là những nếp mái ôm lấy khoảng sân, là những bức tường rêu phong hòa vào sắc xanh của ruộng đồng. Và quan trọng nhất là cách người xưa nương tựa vào cái nắng, cái gió, cái sông, cái núi của địa phương để cất nhà.

Kiến trúc, nếu chỉ nhìn dưới góc độ kỹ thuật, sẽ chỉ là sự ghép nối vật liệu gỗ, gạch, đá... trước đây, và bây giờ, hiện đại hơn, có thêm cả sắt thép và bê tông. Nhưng ở chiều sâu văn hóa, mỗi công trình kiến trúc truyền thống chính là ký ức, là tấm gương phản chiếu lối sống, thẩm mỹ và bản sắc của một cộng đồng hay một dân tộc.

Thế nhưng, làn sóng đô thị hóa ồ ạt trong vài thập kỷ qua đang làm nhiều vùng quê và đô thị Việt Nam biến dạng. Những dãy nhà thương mại chia lô giống hệt nhau từ miền núi xuống đồng bằng, những công trình lai căng ngoại nhập mọc lên lấn át các không gian lịch sử. Bản sắc văn hóa đứng trước nguy cơ bị đứt gãy. Trong bối cảnh đó, pháp luật không thể chỉ đóng vai trò quản lý xây dựng đơn thuần, mà phải trở thành một hành lang bảo vệ những giá trị cốt lõi của văn hóa dân tộc.

Một câu hỏi lớn luôn đặt ra là làm thế nào để đưa khái niệm “bản sắc văn hóa” rất trừu tượng thành những quy định pháp luật rõ ràng để dễ quản lý?

Trong Luật Kiến trúc hiện hành, bản sắc văn hóa được nhìn nhận rất thực tế. Đó là tập hợp của điều kiện tự nhiên, tập quán sinh hoạt, thuần phong mỹ tục của từng cộng đồng, cùng tri thức dân gian trong cách dùng vật liệu và kỹ thuật xây dựng bản địa. Luật giao trách nhiệm cho các tỉnh, thành phố khảo sát, rà soát để ban hành các quy định về bản sắc phù hợp với nét riêng của từng vùng miền. Cùng một dòng sông, nhưng kiến trúc vùng hạ lưu chắc chắn phải khác vùng thượng nguồn; kiến trúc đồng bằng không thể rập khuôn cho miền núi.

Tại dự thảo sửa đổi Luật Kiến trúc đang được trình Quốc hội, tư duy này đã có một bước tiến quan trọng khi không chỉ yêu cầu “bảo tồn” - tức là giữ nguyên trạng hay đóng khung di sản vào quá khứ, mà thay vào đó, dự thảo nhấn mạnh việc kế thừa bản sắc truyền thống để tạo dựng phong cách kiến trúc hiện đại, tiên tiến. Ở khu vực nông thôn, dự thảo cũng định hướng rõ phát triển hiện đại nhưng phải giữ cho bằng được cấu trúc không gian sống truyền thống của làng xóm và thói quen sinh hoạt của bà con. Ưu tiên dùng vật liệu cùng cách thức thực hành kiến trúc bản địa, để làng quê dù phát triển nhưng không hóa thành những “khu phố nhái”.

Các cơ chế bảo vệ công trình và không gian lịch sử

Để chính sách không nằm trên giấy, Luật Kiến trúc đã thiết lập các công cụ kiểm soát cụ thể.

Đầu tiên là hệ thống quy chế quản lý kiến trúc địa phương. Đây là công cụ bắt buộc áp dụng cho cả đô thị lẫn nông thôn, yêu cầu các địa phương phải đưa danh mục công trình có giá trị và các tiêu chí văn hóa vào nội dung quản lý bắt buộc.

Thứ hai là việc phân định rõ ràng các loại hình di sản. Những công trình đã xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa sẽ được quản lý nghiêm ngặt theo Luật Di sản văn hóa. Còn những công trình chưa xếp hạng nhưng có giá trị kiến trúc, nghệ thuật tiêu biểu (biệt thự cổ, nhà truyền thống lâu đời) sẽ được đưa vào danh mục công trình kiến trúc có giá trị để quản lý theo Luật Kiến trúc. Sự phân chia này vừa giúp chủ sở hữu biết rõ trách nhiệm không được tự ý đập phá, sửa chữa làm biến dạng ngôi nhà, vừa mở ra cơ hội nhận được những chính sách lẫn kinh phí hỗ trợ từ ngân sách Nhà nước.

Thứ ba là quy định bắt buộc thi tuyển phương án kiến trúc đối với các công trình biểu tượng, công trình văn hóa - lịch sử lớn. Việc thi tuyển công khai sẽ giúp loại bỏ các thiết kế cẩu thả, chọn ra những giải pháp xuất sắc nhất - nơi công năng sử dụng hiện đại hòa hợp với khai thác các giá trị truyền thống.

Di sản kiến trúc không tồn tại độc lập và riêng lẻ chỉ với tư cách là vật thể kiến trúc. Một ngôi nhà hay một không gian lịch sử luôn nằm trên một mảnh đất, thuộc phạm vi tác động của một quy hoạch nào đó và chịu sự điều chỉnh của nhiều luật khác nhau.

Thực tế, nếu Luật Kiến trúc muốn giữ gìn di sản, nhưng Luật Đất đai hay Luật Quy hoạch lại có những kẽ hở cho phép phân lô bán nền, chuyển đổi mục đích sử dụng đất dễ dàng, thì không gian di sản đó sớm muộn cũng bị mai một. Ngược lại, nếu Luật Di sản văn hóa quá cứng nhắc, cấm đoán mọi sự thay đổi, thì di sản sẽ biến thành “gánh nặng” cho người dân sống bên trong đó.

Sự khớp nối hữu cơ về quan điểm lẫn cách thức quản lý giữa các bộ luật chính là chìa khóa quan trọng. Dự thảo sửa đổi Luật Kiến trúc đã chủ động rà soát, chỉnh sửa để đồng bộ với các luật vừa được Quốc hội thông qua trước đó như Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn 2024, Luật Di sản văn hóa 2024. Việc đồng bộ này giúp xóa bỏ tình trạng “trống đánh xuôi, kèn thổi ngược” hay chồng chéo thẩm quyền giữa ngành văn hóa và ngành xây dựng, loại bớt thủ tục rườm rà, tạo môi trường minh bạch cho công tác bảo tồn.

Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay lại nằm ở khâu thực thi tại cơ sở. Theo mô hình phân cấp mới, chính quyền địa phương - đặc biệt là cấp xã - được giao quyền lập quy chế quản lý kiến trúc. Câu hỏi đặt ra là liệu cán bộ cấp xã có đủ chuyên môn và thẩm mỹ để đánh giá chính xác đâu là “bản sắc văn hóa”? Nếu thiếu hụt đội ngũ kiến trúc sư công và các chuyên gia tư vấn độc lập, việc xác định bản sắc rất dễ bị “hành chính hóa”, biến thành những tiêu chí khô cứng trên giấy tờ.

Nhận thức đúng về bản sắc trong thiết kế đương đại

Nhiều người nghĩ đơn giản cứ đắp lên mặt tiền tòa nhà vài hoa văn cổ, lợp thêm cái mái ngói cong cong lên khối nhà kính cao tầng, thế là thành “kiến trúc dân tộc”. Cách quan niệm bản sắc khiên cưỡng, hoài cổ ngô nghê đó đã làm hỏng cả kiến trúc hiện đại lẫn giá trị truyền thống. Bản sắc không nằm ở cái vỏ trang trí bên ngoài, mà nằm ở tư duy không gian, ở sự ứng xử hòa hợp với thiên nhiên và con người.

Dự thảo sửa đổi Luật Kiến trúc đang mở ra một tư duy mới khi bảo vệ di sản bằng sự đồng bộ của thể chế và tinh thần sáng tạo đương đại. Luật pháp sẽ là lá chắn ngăn chặn sự tàn phá cẩu thả, nhưng chính sự thấu hiểu văn hóa của kiến trúc sư, cộng đồng và chính quyền mới thổi được sức sống vào từng công trình. Một tòa nhà đẹp hay một không gian sống tốt phải phản ánh đúng hơi thở của thời đại, đáp ứng tiện nghi hôm nay, nhưng đồng thời phải cắm rễ sâu vào nền tảng văn hóa dân tộc. Đó mới là con đường bền vững nhất để những di sản kiến trúc tiếp tục sống cùng tương lai.