Xu hướng sử dụng robot chăm sóc người cao tuổi ở Trung Quốc

Theo Tân Hoa xã, tại Trung Quốc, đến cuối năm 2025, số người từ 60 tuổi trở lên đã đạt 320 triệu và dự kiến vượt 400 triệu vào năm 2035. Trong khi đó, nguồn điều dưỡng viên lại thiếu trầm trọng.

Trong bối cảnh đó, sự xuất hiện của robot trong lĩnh vực dưỡng lão không chỉ là xu hướng công nghệ, mà còn là một lựa chọn mang tính tất yếu. Nhưng câu hỏi đặt ra là: Robot có thể thay thế con người đến đâu trong một lĩnh vực đòi hỏi cả kỹ năng lẫn sự thấu cảm?

Thực tiễn tại một trung tâm dưỡng lão thông minh ở Ô Trấn (Chiết Giang), robot đang phát huy hiệu quả trong việc thay thế các công việc nặng nhọc và lặp lại. Từ giao suất ăn, phát thuốc đến hỗ trợ phục hồi chức năng hay nâng đỡ người bệnh, các thiết bị này giúp giảm đáng kể gánh nặng thể chất cho nhân viên chăm sóc. Đặc biệt, những công cụ như máy tắm di động cho phép chỉ một người vận hành thay vì cần hai người như trước, vừa tiết kiệm nhân lực vừa nâng cao hiệu quả phục vụ.

Hiện nay, robot chủ yếu đảm nhận những công việc nặng nhọc hoặc lặp lại như giám sát an toàn 24/7, hỗ trợ di chuyển, nâng đỡ, hoặc tập luyện phục hồi. Đây là bước đầu trong mô hình “hợp tác người – máy”, nơi robot thay thế một phần lao động thủ công, còn con người tập trung vào giao tiếp và chăm sóc tinh thần.

Tuy vậy, việc đưa robot vào chăm sóc người cao tuổi hiện đang đối mặt với nhiều thách thức. Ngay cả những thao tác tưởng chừng đơn giản như rót nước cũng đòi hỏi robot phải kết hợp nhiều năng lực: Nhận diện vật thể, hiểu ngữ cảnh, điều khiển lực chính xác. Trong môi trường thực tế, nơi mỗi người cao tuổi có tình trạng sức khỏe, thể trạng và nhu cầu khác nhau thì độ phức tạp càng tăng lên gấp bội.

Ông Wang Tian, nhà sáng lập Công ty Phát triển Công nghệ Chengtian Hàng Châu chia sẻ: Công ty ông dựa vào lượng lớn dữ liệu lâm sàng để xây dựng thư viện công thái học người - máy và mô hình mô phỏng sinh cơ học riêng, dùng để mô phỏng trạng thái tương tác người - máy trong quá trình đeo thiết bị. Đến nay, công ty đã tích lũy hơn 900.000 lượt dữ liệu ứng dụng lâm sàng. Dựa trên những dữ liệu này, robot khung xương trợ lực có thể nhận biết chính xác hơn ý đồ vận động của từng người cao tuổi, từ đó cung cấp lực hỗ trợ phù hợp cho người dùng có thể hình, dáng đi và các bất thường về trương lực cơ khác nhau.

Một vấn đề lớn là độ tinh tế trong thao tác. Những hành động như trở mình, đút ăn hay dìu đi lại đòi hỏi lực vừa phải và cảm nhận xúc giác tốt, điều mà robot hiện vẫn còn hạn chế. Nếu kiểm soát lực không chuẩn, robot có thể gây khó chịu hoặc nguy hiểm cho người sử dụng.

Bên cạnh đó, sự khác biệt cá nhân giữa người cao tuổi cũng là thách thức lớn. Mỗi người có thể trạng, dáng đi và tình trạng sức khỏe khác nhau, khiến việc thiết kế robot “phù hợp cho tất cả” gần như bất khả thi. Các doanh nghiệp phải dựa vào dữ liệu lâm sàng lớn để xây dựng hệ thống cá nhân hóa, giúp robot nhận diện và hỗ trợ phù hợp với từng người.

Ngoài yếu tố kỹ thuật, trải nghiệm người dùng cũng rất quan trọng. Nhiều người cao tuổi gặp khó khăn khi sử dụng công nghệ, đặc biệt là khi robot không hiểu ngôn ngữ địa phương hoặc giao diện quá phức tạp. Nghiên cứu cho thấy phần lớn người cao tuổi gặp trở ngại khi tiếp cận internet và thiết bị số.

Một chi tiết đáng chú ý là khi robot có thể giao tiếp bằng ngôn ngữ địa phương thì hiệu quả tương tác tăng lên rõ rệt. Người già cảm thấy thoải mái hơn khi sử dụng ngôn ngữ quen thuộc, từ đó sẵn sàng giao tiếp và sử dụng công nghệ nhiều hơn. Điều này cho thấy độ “hot” của công nghệ không nằm ở tính năng phức tạp, mà ở sự thấu hiểu con người.

Tuy nhiên, robot vẫn chưa thể thay thế hoàn toàn con người, đặc biệt trong việc chăm sóc cảm xúc. Tương tác của robot vẫn mang tính lập trình, khó hiểu được những cảm xúc phức tạp, và có nguy cơ khiến con người bị “vật hóa” nếu lạm dụng. 

Nhìn chung, trong thời gian tới, robot sẽ đóng vai trò hỗ trợ quan trọng trong chăm sóc người cao tuổi Trung Quốc, giúp giảm gánh nặng lao động và nâng cao hiệu quả dịch vụ. Nhưng để thực sự phát huy giá trị, công nghệ cần phát triển theo hướng nhân văn hơn – hiểu được nhu cầu, ngôn ngữ và cảm xúc của người già.

 “Quá trình đưa robot vào đời sống gia đình sẽ diễn ra từng bước, khó có thể đạt được trong thời gian ngắn”, ông Zhu Songchun, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Trí tuệ nhân tạo tổng quát Bắc Kinh nhận định. Theo ông, già hóa dân số không phải là gánh nặng, mà là phép thử đối với năng lực phát triển trí tuệ nhân tạo của Trung Quốc. Chỉ khi robot có thể hiểu được phương ngữ, nắm bắt nhu cầu và thích nghi với thói quen của người cao tuổi, công nghệ mới thực sự phát huy hiệu quả, góp phần chuyển từ “dưỡng lão” sang “hưởng lão”.