Vì sao mua xe mới cần quan tâm đến quyền riêng tư dữ liệu?
Ô tô mới thu thập dữ liệu nhạy cảm từ sắc tộc đến hoạt động riêng tư, biến cabin thành không gian bị giám sát vì lợi nhuận.
Việc mua một chiếc xe mới ngày nay không chỉ xoay quanh thiết kế, động cơ hay trang bị an toàn. Trong bối cảnh dữ liệu trở thành “ngành công nghiệp khổng lồ” toàn cầu, quyền riêng tư đang trở thành yếu tố mà người tiêu dùng buộc phải quan tâm, bởi các hãng công nghệ lớn đã chứng minh họ có thể thu thập dữ liệu của người dùng theo cách triệt để đến mức nào.
Công nghệ AI nhận diện dữ liệu từ giao thông. Ảnh: Volvo
Các nhà sản xuất ô tô, với lượng thông tin họ có thể nắm được, giờ cũng nhìn thấy giá trị thương mại khổng lồ từ dữ liệu và bắt đầu khai thác nó theo những cách ngày càng tinh vi.
Gần như mọi mẫu xe đời mới đều được trang bị khả năng kết nối, và nhiều hãng còn kích hoạt tính năng này theo mặc định. Tuy vậy, chưa có hãng nào công khai cam kết mạnh mẽ về bảo mật dữ liệu cho khách hàng.
General Motors là trường hợp bị chỉ trích nhiều nhất sau khi bị phát hiện bán dữ liệu người dùng thuộc nhiều thương hiệu của mình mà không có sự đồng ý, trong đó có cả việc cung cấp cho các công ty bảo hiểm. Nhưng việc dùng dữ liệu để điều chỉnh mức phí bảo hiểm chỉ là bề nổi.
Dữ liệu vị trí là một ví dụ điển hình. Điện thoại thông minh vốn đã liên tục theo dõi vị trí người dùng, nhưng ô tô còn có khả năng thu thập thông tin sâu hơn, độc lập với Apple hay Google.
Khi người dùng mở thêm một “cánh cửa” dữ liệu cho chiếc xe của mình, vị trí, thói quen di chuyển hay những điểm đến thường xuyên có thể trở thành món hàng giá trị.
Chẳng hạn, việc một người ghé phòng khám chuyên khoa, ba lần qua cửa hàng thức ăn nhanh, một tiệm rượu và không xuất hiện tại phòng gym trong tuần có thể trở thành thông tin mà các hãng bảo hiểm hoặc nhà quảng cáo rất quan tâm. Thói quen ghé casino cuối tuần cũng là dữ liệu mà các tổ chức tài chính muốn khai thác.
Nhiều người có thể cho rằng mình không có gì phải che giấu, nhưng vấn đề nằm ở chỗ chiếc xe có thể nhận biết và lưu lại rất nhiều điều.
Từ việc người dùng chuẩn bị mua nhà, mang thai, đến những hành vi nhỏ nhất như thói quen mua sắm tại cửa hàng có bảng giá điện tử thay đổi theo thời gian thực. Khi dữ liệu được phân tích theo chuỗi, mức độ “hiểu rõ chủ xe” của chiếc xe trở nên đáng lo ngại.
Trong thời điểm các vấn đề chính trị - xã hội ngày càng nhạy cảm, dữ liệu mà ô tô thu thập được có thể cho thấy một người thường xuyên đi lễ ở đâu, tham gia tổ chức chính trị nào, ghé cửa hàng vũ khí, hay đến các quán bar phục vụ cộng đồng LGBTQ+.
Với vô số cảm biến bên trong cabin như camera, microphone, cảm biến sóng milimet và cả các thiết bị người dùng kết nối vào xe, những thông tin liên quan đến tâm trạng, số lượng người trong xe, hay thậm chí tình trạng tranh cãi của các cặp đôi cũng có thể bị thu thập.
Một số hãng còn nộp đơn xin cấp bằng sáng chế liên quan đến việc nhận diện cảm xúc để khai thác tính năng mới. Mozilla Foundation từng cảnh báo nhiều hãng xe có khả năng thu thập cả dữ liệu nhạy cảm như chủng tộc, cân nặng, biểu cảm khuôn mặt, tình trạng sức khỏe hoặc thông tin di truyền.
Ngành công nghiệp ô tô đang bước vào giai đoạn “miền Tây hoang dã” trong việc thu thập và khai thác dữ liệu người dùng. GM không phải trường hợp duy nhất và lý do nhiều hãng hạn chế hỗ trợ Apple CarPlay hoặc Android Auto được cho là nhằm nắm quyền kiểm soát dữ liệu trực tiếp.
Báo cáo của Mozilla vào năm 2023 từng chỉ ra hàng loạt thương hiệu ô tô thu thập dữ liệu cá nhân, trong đó có cả thông tin liên quan đến hoạt động tình dục, điều khiến nhiều chuyên gia đánh giá là cực kỳ nhạy cảm nếu chẳng may xảy ra rò rỉ dữ liệu.
Thách thức lớn nhất là người dùng gần như không có quyền kiểm soát. Chính sách quyền riêng tư thường rất dài, phức tạp và mơ hồ, cho phép các hãng xe giữ khoảng trống pháp lý rộng nhất có thể.
Nhiều tính năng của xe còn buộc người dùng phải cài ứng dụng hoặc tạo tài khoản, đồng nghĩa với việc phải chấp nhận thêm một bộ điều khoản không rõ ràng khác. Khi ngay cả cảm biến áp suất lốp cũng có thể bị khai thác như một “định danh”, mức độ rủi ro càng trở nên đáng báo động.
Đối với những ai đang sử dụng xe có mức độ công nghệ cao, cách đơn giản nhất để giảm mức độ thu thập dữ liệu là hạn chế kết nối ứng dụng hoặc tắt những tính năng không cần thiết nếu hệ thống cho phép.
Khi chọn mua xe mới, người tiêu dùng nên dành thời gian đọc chính sách quyền riêng tư, tìm các cảnh báo lớn và cân nhắc kỹ nếu một mẫu xe yêu cầu tạo tài khoản để dùng những tính năng vốn không cần thiết phải kết nối. Người mua cũng có thể tìm hiểu thêm về “lịch sử” riêng tư của thương hiệu trước khi quyết định.
Nếu muốn hạn chế tối đa việc bị thu thập dữ liệu, người mua có thể cân nhắc chọn phiên bản tiêu chuẩn ít kết nối hơn hoặc ưu tiên xe đời cũ, nơi công nghệ còn đơn giản và ít khả năng thu thập dữ liệu. Tuy nhiên, điều này đồng nghĩa phải đánh đổi một phần công nghệ hỗ trợ an toàn hiện đại.
Trong bối cảnh dữ liệu cá nhân đang trở thành nguồn tài nguyên quý giá, điều quan trọng là tạo áp lực buộc các hãng xe phải minh bạch và chịu trách nhiệm hơn.
Chỉ khi quyền riêng tư trở thành yếu tố mà người tiêu dùng thực sự quan tâm và cân nhắc khi chọn mua xe, các hãng mới xem đây là một tiêu chí cạnh tranh đúng nghĩa.
