Quảng Phú Cầu: Xuân về “trên những ngón tay”

Những “đóa hoa” nở giữa trời Đông

Cách trung tâm Hà Nội hơn 30km về phía Nam, Quảng Phú Cầu (Ứng Thiên, Hà Nội), từ lâu đã được mệnh danh là “kinh đô” của nghề làm tăm hương đất Bắc.

Những ngày cận Tết, khi bánh xe vừa chạm đến địa phận thôn Quảng Nguyên, du khách như lạc vào một thế giới siêu thực. Ở đó, những khoảng sân đình rêu phong, những bãi đất trống ven đường hay từng góc sân nhà... đâu đâu cũng thấy những “bó hoa” khổng lồ màu đỏ rực rỡ.

Người Quảng Phú Cầu có lối phơi hương độc đáo, biến không gian làng quê trở thành những bức tranh sắp đặt nghệ thuật khổng lồ. Hàng nghìn bó tăm hương được xòe tròn, chân chụm lại, đầu tỏa ra đều tăm tắp như những bông hoa kết tinh từ tre nứa đang khai nở rực rỡ.

Dưới cái nắng hanh hao của mùa Đông, những “đóa hoa” ấy như đang thu vào mình tinh khí của đất trời để chuẩn bị cho sứ mệnh thiêng liêng nơi ban thờ gia tiên.

Đến Quảng Phú Cầu những ngày này, chúng tôi không chỉ thấy “màu của Tết” mà còn ngửi được “mùi của Tết”. Ngay từ đầu làng, hương thơm của thảo mộc đã ùa ra đón khách. Đó là sự hòa quyện phức hợp của rễ hương bài, của quế chi nồng ấm, của thảo quả và nhựa trám thơm ngát...

Hít căng lồng ngực để cảm nhận trọng vẹn mùi hương ấy, những lo toan, tính toán thường nhật dường như tan biến, chỉ còn lại nỗi nhớ nhà da diết và niềm mong mỏi được đoàn viên bên mâm cơm chiều 30 Tết.

Những đôi tay “nhuộm màu” cho Tết

Tìm về chiều sâu văn hóa của làng nghề hơn 100 năm tuổi, chúng tôi may mắn gặp cụ Nguyễn Văn Bản - một “cây đại thụ” của làng. Năm nay đã ngoài 70 tuổi, cụ Bản là đời thứ 4 tiếp nối nghề truyền thống cha ông.

Hơn nửa thế kỷ gắn bó với nghiệp làm hương, đôi bàn tay cụ đã chai sần, in hằn dấu vết thời gian và những năm tháng “nhuộm đỏ” vì nghề.

Trong câu chuyện, cụ chậm rãi chia sẻ về hình ảnh đôi bàn tay “nhuộm đỏ” của người thợ làm hương ở Quảng Phú Cầu. “Đôi bàn tay chai sạn, lấm lem sắc đỏ được tạo ra từ những công đoạn làm hương hoàn toàn bằng thủ công. Đó không chỉ là màu của hương liệu, mà còn là biểu tượng của sự khéo léo, sự kiên trì và tình yêu nghề của người thợ”.

Cụ cười hiền, ánh mắt lấp lánh niềm vui khi nhìn xuống đôi tay mình: “Chúng tôi vẫn đùa nhau đấy là “màu của Tết”, là “dấu triện” của nghề. Năm nào tay càng đỏ, người càng lấm lem thì năm ấy cái Tết càng to, vì chứng tỏ nhiều hàng, được lộc”.

Lời tâm tình của người thợ già khiến tôi thấm thía hơn ý nghĩa của hình ảnh "mùi Xuân lan trên đầu ngón tay". Chính những đôi bàn tay ấy đã chắt chiu, se nên những nén tâm nhang. Để rồi mỗi dịp Rằm, mùng 1 hay đêm Giao thừa… khi nén hương cháy lên và trở thành sợi dây linh thiêng kết nối người trần thế với cõi cao xanh.

Dẫu rằng hôm nay, máy móc đã đỡ đần con người nhiều phần vất vả, những đôi bàn tay có thể không còn lấm lem, đỏ rực như trong những câu chuyện xưa cũ, nhưng cái “hồn” của nghề, sự tần tảo chịu thương chịu khó thì vẫn vẹn nguyên trong từng ánh mắt, nụ cười của những nghệ nhân già.

Trầm ngâm bên ấm trà nóng, cụ Bản trải lòng về cái “đạo” gìn giữ suốt cuộc đời: “Nén hương là vật phẩm để giao tiếp với thần linh, tổ tiên, nên kỵ nhất là sự giả dối. Làm hương sạch vất vả và lãi ít hơn hương hóa chất. Nhưng người Quảng Phú Cầu trọng cái danh dự và cái tâm. Nguyên liệu phải là thảo mộc tự nhiên, tuyệt đối không dùng chất tạo tàn cong đẹp mắt mà độc hại. Mùi thơm phải là mùi của cây cỏ quê hương”.

"Người ta thắp một nén hương là gửi gắm cả tấm lòng thành kính. Mình làm ẩu, làm giả dối thì dù có giàu lên cũng không thấy thanh thản. Giữ được cái mùi hương sạch, chính là giữ được cái phúc đức cho con cháu mai sau", cụ chiêm nghiệm.

Chính những suy nghĩ mộc mạc mà sâu sắc ấy đã tạo nên sức sống bền bỉ cho làng nghề. Và câu chuyện về “ngón tay nhuộm đỏ” năm xưa, giờ đây đã trở thành một biểu tượng đẹp, nhắc nhở con cháu về lòng yêu nghề, về sự se kết những giá trị văn hóa, gìn giữ "hồn cốt" phong tục quê hương.

Vươn xa từ lũy tre làng

Quảng Phú Cầu hôm nay không còn bó hẹp trong lũy tre làng. Bên

cạnh những nghệ nhân gạo cội như cụ Bản, làng nghề đang chứng kiến sự đổi thay mạnh mẽ của thế hệ kế cận - những người trẻ mang tư duy đổi mới.

Qua lời giới thiệu của những người trong làng, chúng tôi tìm đến cơ sở sản xuất của gia đình chị Nguyễn Thu Phương - người con quê hương Quảng Phú Cầu, nghệ nhân trẻ của làng.

Ở tuổi 38, chị Phương cùng với 3 người chị em trong gia đình quyết tâm giữ và phát triển nghề cha ông để lại. Không sản xuất theo lối mòn, chị Phương đã mạnh dạn đầu tư, chuẩn hóa quy trình để nâng tầm sản phẩm. Cơ sở của chị hiện là điểm sáng của địa phương với nhiều sản phẩm được cấp giấy chứng nhận OCOP.

Sản phẩm "Nụ quế từ bi hương" và "Nụ trầm từ bi hương" vinh dự được cấp chứng nhận OCOP 4 sao; các sản phẩm "Hương trầm từ bi hương", "Hương thảo mộc từ bi hương" đạt OCOP 3 sao. Những ngôi sao OCOP ấy không chỉ là sự công nhận về chất lượng, mà còn là lời khẳng định về khát vọng đưa hương Việt vươn ra khỏi lũy tre làng.

Hàng năm, cơ sở sản xuất của chị Phương cũng đón hàng trăm đoàn khách trong và ngoài nước đến tham quan, trải nghiệm làm nghề tăm hương. "Tôi xác định, làm hương không chỉ để phát triển nghề truyền thống, mà còn để lớp trẻ có nơi trải nghiệm, nuôi dưỡng đam mê với nghề", chị tâm sự.

Không giấu được niềm tự hào khi nói về hướng đi mới của địa phương, anh Nguyễn Đình Đảm, Trưởng thôn Cầu Bầu, Giám đốc Hợp tác xã Dịch vụ du lịch làng nghề tăm hương Quảng Phú Cầu chia sẻ: Năm 2024, làng nghề tăm hương Quảng Phú Cầu được UBND thành phố Hà Nội công nhận là điểm du lịch làng nghề cấp thành phố. Đây là tiền đề quan trọng để Ứng Thiên trở thành “nam châm” hút khách du lịch về miền di sản ngoại đô.

Chính quyền địa phương đã và đang quyết liệt hỗ trợ các hộ sản xuất xây dựng thương hiệu, đưa hương Quảng Phú Cầu vào các hệ thống siêu thị lớn và xuất khẩu đi Ấn Độ, Trung Quốc, Malaysia...

Theo anh Đảm, điểm sáng rực rỡ nhất trong bức tranh kinh tế làng nghề những năm gần đây chính là gắn kết được với phát triển du lịch. Hình ảnh những bó hương Quảng Phú Cầu đỏ rực rỡ xuất hiện trên các tạp chí du lịch danh tiếng thế giới đã thu hút hàng ngàn lượt khách quốc tế đến với điểm du lịch làng nghề.

“Đến đây, du khách Tây thích lắm, họ tò mò xem cách người ta chẻ vầu, nhuộm chân hương. Bà con mình giờ cũng văn minh hơn, biết quy hoạch sân phơi đẹp để khách chụp ảnh, biết nói vài câu tiếng Anh để giới thiệu về nghề. Đó là cách chúng tôi kể câu chuyện Việt Nam qua mùi hương", vị trưởng thôn chia sẻ.

Dạo quanh điểm du lịch làng nghề những ngày này, không khó để bắt gặp những đoàn khách từ Tây Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc đang thích thú check-in bên những “đóa hoa” tăm hương đỏ rực.

Và xúc động hơn là hình ảnh người dân Quảng Phú Cầu, từ những nông dân xưa kia chỉ quen chân lấm tay bùn, nay đã biết làm du lịch. Họ đón khách bằng nụ cười hồn hậu và giới thiệu quy trình làm nghề bằng vốn tiếng Anh “bồi” nhưng đầy ắp sự chân tình, mến khách.

Rời Quảng Phú Cầu khi nắng chiều đã nhạt, những chiếc xe tải vẫn tấp nập vào ra. Những bó hương đã khô được người dân thu gom lại, đóng gói cẩn thận để bắt đầu hành trình đi muôn nơi.

Trên những chuyến xe ấy, không chỉ là hàng hóa, mà là "hương Tết". Nén hương từ Quảng Phú Cầu sẽ tỏa đi mọi miền Tổ quốc, sẽ hiện diện trên ban thờ của một gia đình ở phố cổ Hà Nội, trong ngôi nhà sàn ở miền núi cao Tây Bắc, hay theo chân những người con xa xứ đi tận trời Tây.

Đêm 30 Tết, khi thời khắc giao thừa điểm, một nén hương được thắp lên. Khói hương bảng lảng bay lên, mùi thơm thảo mộc lan tỏa, người ta sẽ thấy lòng mình tĩnh lại, thấy ấm áp lạ thường. Trong làn khói ấy, có mồ hôi của người thợ Quảng Phú Cầu, có màu nắng của những ngày đông và có cả những vết chai sần trên những ngón tay tần tảo.

Hương Tết từ Quảng Phú Cầu, vì thế, không chỉ là hương thơm khứu giác, mà là hương của tình người, hương của cội nguồn văn hóa, thứ hương thơm có khả năng đánh thức mùa Xuân trong tâm hồn mỗi người Việt.