Bảo mật thông tin người tố cáo: “Lá chắn” hay “điểm yếu” trong kỷ nguyên số?

Đào tạo số cho cán bộ ngành Thanh tra tại Khánh Hoà. Ảnh: MN

“Lá chắn” từ quy trình số

Chuyển đổi số đang làm thay đổi cách tiếp công dân, xử lý đơn và giải quyết tố cáo. Đây không chỉ là chuyển hồ sơ giấy thành tệp điện tử, mà là hình thành quy trình thống nhất, dữ liệu liên thông và khả năng kiểm soát từng bước tác nghiệp.

Tại hội thảo khoa học quốc gia ở Khánh Hòa, TS. Trần Đăng Vinh, Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Thanh tra Chính phủ, cho rằng cần xây dựng cơ sở dữ liệu đồng bộ, số hóa hồ sơ, theo dõi tiến độ theo thời gian thực và từng bước ứng dụng dữ liệu lớn, trí tuệ nhân tạo để cảnh báo sớm nguy cơ phát sinh vụ việc.

Với người tố cáo, quy trình số có thể tạo thêm nhiều lớp bảo vệ. Kênh điện tử có kiểm soát giúp giảm tiếp xúc trực tiếp, hạn chế hồ sơ qua nhiều bộ phận. Quyền xem, chuyển xử lý, tải xuống hoặc trích xuất dữ liệu cũng có thể gắn với nhiệm vụ cụ thể.

ThS. Nguyễn Hồng Điệp, Trưởng Ban Tiếp công dân Trung ương, nhấn mạnh dữ liệu cần được quản lý đúng thẩm quyền, đúng mục đích, đúng quy trình và kiểm soát toàn bộ vòng đời khai thác. Nền tảng quản lý công tác khiếu nại, tố cáo quốc gia cùng mô hình tiếp công dân trực tuyến đang tạo cơ sở cho phương thức quản trị dựa trên dữ liệu.

Quy trình số còn cho phép lưu dấu vết tác nghiệp. Hệ thống có thể ghi nhận người mở hồ sơ, thời điểm truy cập và thao tác đã thực hiện. Khi có dấu hiệu lộ lọt, dữ liệu này giúp truy nguyên quá trình xử lý. Nhưng công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi quy trình chặt chẽ và người được cấp quyền tuân thủ kỷ luật.

Những “điểm yếu” trên môi trường số

Công nghệ tạo thêm lớp bảo vệ, nhưng cũng mở ra rủi ro mới. Theo TS. Hoàng Thị Lan Phương, Trường Đại học Luật Hà Nội, năng lực công nghệ, đường truyền, thiết bị và nhân lực số giữa các địa phương còn chênh lệch. Điều này ảnh hưởng đến khả năng kết nối và vận hành thống nhất cơ sở dữ liệu quốc gia.

Rủi ro còn nằm trong chính tệp điện tử. Văn bản, hình ảnh hoặc video có thể lưu thông tin về người tạo, thiết bị sử dụng hoặc thời điểm chỉnh sửa. Nếu hồ sơ được chuyển qua thư điện tử cá nhân, thiết bị ngoài hệ thống hoặc nền tảng không được kiểm soát, danh tính người cung cấp thông tin có thể bị lần ngược từ dấu vết kỹ thuật.

Nguy cơ cũng có thể xuất phát từ người có quyền truy cập. Hệ thống vẫn có thể bị sử dụng sai mục đích nếu tài khoản được cấp quá rộng hoặc thiếu giám sát. Vì vậy, phân quyền nhiều lớp, sao lưu dữ liệu, giám sát an ninh mạng và kiểm toán hệ thống định kỳ là yêu cầu cần thiết.

AI đặt ra một lớp rủi ro khác. GS.TS. Vũ Công Giao, Trường Đại học Luật Hà Nội, cảnh báo dữ liệu đầu vào thiếu chính xác, bị phân mảnh hoặc chứa sẵn thiên lệch có thể làm kết quả AI sai lệch. Thuật toán khó giải thích cũng khiến người bị tác động khó bảo vệ quyền lợi. Công nghệ thậm chí có thể bị thao túng qua thiết kế hệ thống hoặc tiêu chí ẩn.

Vấn đề vì thế không chỉ là máy móc mắc lỗi. Câu hỏi còn nằm ở người xây dựng tiêu chí, lựa chọn dữ liệu và quyết định sử dụng kết quả do hệ thống đưa ra.

Xây hệ sinh thái liêm chính số

Bảo vệ người tố cáo trên môi trường số cần bắt đầu từ nguyên tắc thu thập đúng mục đích. Dữ liệu không cần thiết thì không nên yêu cầu. Thông tin đã thu thập phải được phân loại, mã hóa, giới hạn người tiếp cận và kiểm soát trong suốt thời gian lưu trữ.

Thông tin nhận dạng cũng cần tách khỏi nội dung dùng để xác minh. Người xử lý nghiệp vụ chỉ nên tiếp cận dữ liệu cần thiết. Quyền mở lớp thông tin nhân thân phải dành cho số ít vị trí có thẩm quyền.

TS. Nguyễn Huy Hoàng, Phó Hiệu trưởng Trường Cán bộ Thanh tra đề xuất định lượng trách nhiệm người đứng đầu bằng dữ liệu lớn, thông qua các tiêu chí số hóa như tỷ lệ giải quyết đúng hạn và kết quả thực hiện nhiệm vụ. Cách tiếp cận này giúp việc xem xét trách nhiệm có căn cứ hơn, không dừng ở đánh giá cảm tính.

Cùng với đầu tư hạ tầng, đội ngũ cán bộ phải được trang bị kỹ năng số. Họ cần hiểu pháp luật, nhận diện rủi ro dữ liệu và biết giới hạn của AI. Công nghệ chỉ là công cụ hỗ trợ, không thay thế phán đoán pháp lý và trách nhiệm của con người.

Theo GS.TS. Vũ Công Giao, AI chỉ có giá trị khi được đặt trong hệ sinh thái liêm chính: dữ liệu có thể kiểm chứng, quy trình minh bạch, công cụ phân tích chỉ hỗ trợ quyết định, đồng thời có kiểm toán dữ liệu, kiểm toán thuật toán và cơ chế bảo vệ quyền riêng tư.

Người dân chỉ mạnh dạn tố cáo khi tin rằng danh tính của mình không bị sử dụng ngoài mục đích pháp luật cho phép. Trong kỷ nguyên số, công nghệ trở thành “lá chắn” hay “điểm yếu” không phụ thuộc vào tên gọi của nền tảng. Câu trả lời nằm ở chất lượng dữ liệu, kỷ luật truy cập, khả năng kiểm tra hệ thống và trách nhiệm của từng người vận hành.