Người "giữ lửa" nhã nhạc cung đình Huế

Truyền thống gia đình yêu nhã nhạc

Bóng chiều đổ dài trước hiên nhà người nghệ nhân già, nhuộm lên không gian một vẻ trầm mặc, cổ kính. Bên chiếc bàn gỗ nơi ông ngày ngày truyền dạy nhạc cụ truyền thống cho bao lớp học trò, NNƯT Trần Thảo ôm cây đàn nguyệt, tay điềm đạm lướt trên phím đàn gảy điệu "Lưu thủy-Kim tiền".

Khúc nhạc như dòng nước miên man chảy qua lớp thời gian. Thanh âm ngân vang, rộn ràng mà vẫn da diết, uyển chuyển mà không mất đi nét trang trọng, tao nhã vốn có của nhã nhạc cung đình. Từng nhịp điệu khoan thai, từng chỗ nhấn nhá tinh tế lan xa trong khoảng không tĩnh lặng của buổi chiều tà, như đánh thức ký ức của một thời vàng son lộng lẫy.

NNƯT Trần Thảo sinh ra trong gia đình có nhiều đời gắn bó với âm nhạc truyền thống. Ông nội và bố ông đều là những nghệ nhân tài hoa, dành trọn cả đời mình cho di sản âm nhạc dân tộc. Bố ông là Nghệ sĩ Ưu tú Trần Kích, sinh thời được xem như một “báu vật sống” của nhã nhạc cung đình triều Nguyễn. Là truyền nhân trực tiếp của dòng nhã nhạc cung đình, ông Trần Thảo sớm được nuôi dưỡng và rèn luyện trong môi trường đậm đặc âm hưởng cung đình từ gia đình, nhờ đó mà thành thạo nhiều nhạc cụ truyền thống như sáo, kèn, đàn nguyệt, đàn nhị, đàn bầu, trống...

Ở tuổi 70, Nghệ nhân Ưu tú Trần Thảo vẫn miệt mài truyền dạy nhã nhạc cho các thế hệ kế cận.

Ông bộc bạch: “Tuổi thơ tôi không chỉ thấm đẫm tiếng đàn, tiếng trống mà còn gắn với những buổi tao ngộ của các nghệ nhân, vốn là bằng hữu thân thiết của cha tôi. Thuở ấy, hầu như tuần nào họ cũng ghé nhà, cùng nhau đàm đạo, rồi cất lên những khúc đàn, câu hát"... Từ đó, những thanh âm réo rắt, những cung bậc bổng trầm của đàn xưa đã thấm vào ông khi nào không hay. Từ cha mình và những bạn hữu của cha, ông đã lĩnh hội được những kỹ thuật tinh vi của âm nhạc truyền thống và thấm nhuần đạo làm nghề. Đó là sự nghiêm cẩn, chuẩn mực và lòng tự trọng của người nghệ sĩ chân chính.

Nhắc đến nhã nhạc cung đình, giọng nói của ông Trần Thảo bỗng chậm lại, trầm sâu và ánh lên niềm say mê tha thiết. “Nhã nhạc khác biệt so với nhiều loại hình âm nhạc truyền thống khác ở chỗ nhã nhạc được tấu lên không đơn thuần chỉ để nghe mà còn để thực hành trong một hệ thống nghi lễ chặt chẽ. Mỗi bài bản ra đời đều gắn với một vị trí, một hoàn cảnh, một chức năng riêng. Nhạc dùng trong tế lễ khác với nhạc dùng trong yến tiệc, lại càng khác với âm nhạc trong hiếu lễ”, ông chia sẻ.

Thanh âm cung đình vượt khỏi biên giới

Khởi nguồn từ chốn cung đình, nhã nhạc dần lan ra dân gian, trong các lễ hội, đình chùa. Những bài bản xưa vẫn vang lên dù không gian và hình thức thể hiện đã có nhiều đổi thay. “Bài bản không khác, nhưng cách thể hiện lại linh hoạt hơn, giàu sức biểu đạt hơn”, NNƯT Trần Thảo cho biết. Bởi thế, những thanh âm ấy vẫn như mạch nước ngầm lặng lẽ chảy qua thời gian, âm ỉ nuôi dưỡng ký ức văn hóa của một vùng đất.

Nghệ nhân Ưu tú Trần Thảo. 

Ông nhớ lại mùa hè năm 1992, khi UBND tỉnh Thừa Thiên Huế (nay là TP Huế) khởi tìm nhạc công am tường nhã nhạc để tham gia trình diễn tại Liên hoan văn hóa Việt-Pháp. Từ lời hiệu triệu ấy, những nghệ nhân tâm huyết với di sản cung đình đã hội tụ lại. Từ cuộc tao ngộ này, Câu lạc bộ Nhã nhạc và ca Huế Phú Xuân ra đời và tồn tại suốt gần 35 năm qua, do ông Trần Thảo làm chủ nhiệm. Từ đây, nhã nhạc bắt đầu hồi sinh. Dấu mốc quan trọng là năm 2003, nhã nhạc cung đình Huế được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) công nhận là Kiệt tác truyền khẩu và Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Đây chính là sự khẳng định giá trị đặc sắc của một loại hình âm nhạc cung đình, mở ra cơ hội để nhã nhạc được bảo tồn, phục hồi và lan tỏa rộng rãi hơn trong đời sống đương đại.

Trước khi trở thành di sản của nhân loại, nhã nhạc đã có những bước đi đầu tiên ra thế giới với nỗ lực bền bỉ của các nghệ nhân. NNƯT Trần Thảo nhớ lại: “Năm 1995, tôi cùng anh em trong câu lạc bộ sang Pháp biểu diễn nhã nhạc tại Nhà văn hóa Thế giới tại Paris và thu âm đĩa CD. Không ngờ đĩa nhạc ấy đã tạo được tiếng vang lớn, được báo chí phương Tây bình chọn là CD âm nhạc truyền thống xuất sắc nhất năm 1996”.

Từ tín hiệu tích cực ấy, hành trình đưa âm nhạc truyền thống Huế ra thế giới của ông Trần Thảo dần được nối dài qua nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ. Từ Mỹ, Pháp, Hà Lan, Thụy Sĩ đến Hàn Quốc, Nhật Bản... Ở mỗi điểm dừng chân, nhã nhạc cất lên như một nhịp cầu văn hóa, mang theo vẻ đẹp tinh tế của di sản cung đình và tìm thấy sự tri âm nơi công chúng quốc tế.

Trong dòng chảy ấy, ông nhớ mãi kỷ niệm đặc biệt tại Paris (Pháp), lần ông được đứng chung sân khấu với cha mình trong một không gian âm nhạc trang trọng. Sau buổi biểu diễn, một giám đốc nhà hát đến từ Hà Lan đã tìm gặp ông, bày tỏ sự ngưỡng mộ và trân trọng mời đoàn sang biểu diễn, mở ra thêm những chặng đường mới cho nhã nhạc trên hành trình hội nhập.

Vượt lên những chuyến đi xa, điều neo giữ sâu nhất trong ký ức của NNƯT Trần Thảo lại chính là khoảnh khắc nhã nhạc trở về với không gian cội nguồn. Đó là buổi biểu diễn tại điện Thái Hòa, trong Hoàng cung Huế, nhân dịp đón tiếp đoàn Hoàng gia Thái Lan. Trong không gian uy nghiêm, cổ kính, nhã nhạc cất lên như tìm lại được mạch chảy nguyên sơ. Sau buổi diễn, Công chúa Thái Lan đã gặp gỡ, trò chuyện và bày tỏ sự yêu thích đối với loại hình âm nhạc cung đình này. Đó là một niềm vinh dự rất lớn khiến ông rất xúc động khi di sản nhã nhạc của quê hương được trân trọng ngay trong chính không gian được sinh thành.

Từ những khoảnh khắc như thế, nhã nhạc không còn khép kín trong cung mà đang từng bước hiện diện trong đời sống hôm nay, xuất hiện trên các sân khấu biểu diễn và nhiều lễ hội văn hóa. Sự phát triển của du lịch cũng góp phần mở ra một diện mạo mới, mang lại sức sống cho loại hình âm nhạc này.

Truyền lửa cho các thế hệ tiếp nối

Song song với biểu diễn, NNƯT Trần Thảo dành phần lớn tâm lực cho việc giảng dạy âm nhạc truyền thống, kiên nhẫn trao truyền từng bài bản, từng lối diễn cho các thế hệ kế cận. Ông truyền dạy nhã nhạc tại Học viện Âm nhạc Huế, dạy nhạc cụ truyền thống tại Trường Trung cấp Văn hóa Nghệ thuật Huế. Ông cũng từng tham gia giảng dạy tại Học viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam (Hà Nội) và nhiều cơ sở đào tạo khác.

Nhưng lớp học có nhiều dư âm đặc biệt lại ở miền Tây Nam Bộ. Từ năm 2010, mỗi năm ông đều đặn khăn gói vào An Giang dạy nhã nhạc cho một nhóm học viên không chuyên. Họ là những người đến với âm nhạc bằng tình yêu thuần khiết, mong muốn thực hành nhạc lễ một cách chuẩn mực trong đời sống dân gian.

Tại căn nhà nhỏ trong con hẻm trên đường Bạch Đằng (TP Huế), suốt hơn 40 năm qua, các lớp học âm nhạc truyền thống vẫn được ông duy trì. Học viên đủ mọi lứa tuổi, người học để mưu sinh, người học vì say mê văn hóa nguồn cội. Có người mang tiếng đàn đi khắp nẻo, có người trở thành thầy giáo, tiếp tục dìu dắt lớp lớp học trò. Và cũng có những người sau bao nhiêu năm bôn ba, quay về ngồi bên hiên nhà cũ, xin được thầy chỉ dạy thêm vài ngón đàn, vài nhịp phách.

Ông bảo, điều khiến ông trăn trở nhất không phải là biểu diễn sao cho hay mà làm sao để người trẻ hiểu và giữ được cái “hồn” của nhã nhạc chứ không chỉ dừng lại ở việc học thuộc bài bản. Nhưng cũng chính từ những lớp học bên hiên nhà, ông tìm thấy niềm tin vào thế hệ tiếp nối.

“Vẫn còn rất nhiều người trẻ yêu nhã nhạc”, NNƯT Trần Thảo chia sẻ. Với ông, chừng nào còn có những tấm lòng hướng về âm nhạc truyền thống, chừng đó nhã nhạc vẫn còn mạch nguồn để tiếp nối, gửi trao. Nhờ những con người như ông, thanh âm cung đình xưa vẫn đang được neo giữ như một phần hồn cốt của đất kinh kỳ hôm nay.

Bài và ảnh: LÊ HÀ