Tháo gỡ điểm nghẽn cho nghệ thuật sân khấu

Bước qua vùng an toàn

“Sân khấu Việt Nam đang đứng trước một khúc ngoặt lịch sử, đó là chuyển từ tư duy bảo tồn, biểu diễn đơn thuần sang sáng tạo, kết nối giá trị để trở thành một mắt xích quan trọng trong hệ sinh thái công nghiệp văn hóa”, Nghệ sĩ Nhân dân (NSND) Lê Chức nhận định.

Theo NSND Giang Mạnh Hà, Chủ tịch Hội Văn học nghệ thuật TP Đồng Nai, sân khấu vẫn đang chịu áp lực nặng nề từ cơ chế đãi ngộ cũ kỹ (như Nghị định số 61/2002/NĐ-CP ngày 11-6-2002 về chế độ nhuận bút đã lạc hậu sau hơn hai thập niên), sự lúng túng trong thu hút khán giả trẻ và hạ tầng rạp hát đã quá cũ. Mặt khác, bản thân giới sáng tác cũng bộc lộ khoảng trống về năng lực, né tránh các vấn đề bức xúc của xã hội, thiếu kịch bản có tầm vóc, thiếu các nhà sản xuất chuyên nghiệp và tư duy truyền thông, số hóa còn chậm.

Tín hiệu đáng mừng là tư duy nghệ sĩ đã có sự thay đổi căn bản. Như khẳng định của NSND Trịnh Kim Chi: “Chúng tôi không mong được bao cấp mà cần cơ chế để phát huy nội lực”. Hay góc nhìn quyết liệt của đạo diễn Đường Minh Giang, rằng người nghệ sĩ phải bước ra khỏi “vùng an toàn”, chuyển từ tư duy diễn những gì mình có sang sáng tạo những gì thời đại cần.

Thực tế, thời gian vừa qua, sân khấu có những điểm sáng như Chương trình “Nét duyên chèo Hà thành” (Nhà hát Chèo Hà Nội); vở xiếc-cải lương “Trần Nhân Tông” (Liên đoàn Xiếc Việt Nam và Nhà hát Sân khấu truyền thống quốc gia Việt Nam), hay Chương trình “Cảm xúc Long Thành” (Nhà hát Múa rối Việt Nam) đã chứng minh: Khi giá trị nghệ thuật truyền thống được đóng gói bằng tư duy thị trường hiện đại, tích hợp đa dạng hình thức biểu diễn và liên kết với du lịch, sân khấu hoàn toàn có thể bán vé thương mại và tạo ra dòng tiền bền vững.

Đòn bẩy thể chế tháo gỡ các nút thắt

Tuy nhiên, nỗ lực đơn lẻ của từng nhà hát hay nhiệt huyết cá nhân của nghệ sĩ là chưa đủ để tạo nên một thị trường sân khấu sôi động nếu thiếu đi sự mở đường về mặt chính sách. Trong bối cảnh đó, sự ra đời của Nghị quyết số 26/2026/QH16 của Quốc hội (kết hợp với Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa) chính là cơn mưa rào giải cơn khát cơ chế cho giới nghệ thuật.

NSND Trịnh Thúy Mùi, Chủ tịch Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam, đại biểu Quốc hội khóa XVI nhấn mạnh, Nghị quyết 26 đã trực tiếp đánh trúng và tháo gỡ 3 nút thắt lớn nhất của đời sống sân khấu: Đột phá về chế độ thù lao và đãi ngộ, thay thế những quy định nhuận bút, thù lao biểu diễn lạc hậu bằng cơ chế tính đúng, tính đủ sức lao động sáng tạo của nghệ sĩ. Việc cho phép áp dụng các mức hỗ trợ kinh phí vượt trội (như mô hình tỉnh Ninh Bình hỗ trợ mức thù lao gấp 2 lần cho nghệ sĩ truyền thống) giúp người nghệ sĩ sống được bằng nghề, yên tâm cống hiến thay vì phải tăng gia lấy ngắn nuôi dài.

Tiếp đó là chính sách trải thảm đỏ, tuyển dụng đặc cách không qua thi tuyển công chức đối với các tài năng đoạt giải thưởng quốc gia, quốc tế là tư duy tôn vinh tài năng thực chứng. Nghệ thuật có tính đặc thù cao, không thể đo đếm bằng bằng cấp hay quy trình hành chính thuần túy.

Việc bố trí ngân sách, phối hợp với ngành giáo dục đưa các nghệ nhân dân gian, nghệ sĩ gạo cội trực tiếp vào trường học truyền dạy nghệ thuật vừa giải bài toán bảo tồn, vừa tạo dựng được lớp công chúng mới có thẩm mỹ cho tương lai; đồng thời cũng là chính sách thu hút nhân tài văn hóa.

Theo NSND Nguyễn Trung Hiếu, Giám đốc Nhà hát Kịch Hà Nội, giải quyết được bài toán đãi ngộ và nhân lực theo tinh thần Nghị quyết 26 mới chỉ là điều kiện cần. Để sân khấu thực sự bứt phá thành sản phẩm công nghiệp văn hóa đích thực, điều kiện đủ nằm ở khả năng thương mại hóa và mở rộng chuỗi giá trị nghệ thuật. Nhìn từ sản phẩm công nghiệp văn hóa, để bán ra được thị trường thì một tác phẩm sân khấu không thể dừng lại ở đêm diễn sáng đèn tại rạp. Tác phẩm cần được bảo hộ bản quyền để khai thác chuyển thể (điện ảnh, truyện tranh, game); nhượng quyền dàn dựng, hoặc phát triển các sản phẩm ăn theo (hàng hóa) như áo thun, mô hình nhân vật, quà tặng du lịch... Bên cạnh đó, việc ứng dụng công nghệ số trong quản trị, marketing, bán vé trực tuyến và phân tích dữ liệu khán giả sẽ giúp sân khấu định vị chính xác phân khúc khách hàng.

NSND Trịnh Thúy Mùi nhận định, Đại hội Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam lần thứ X đã phác thảo lộ trình cho một nhiệm kỳ mới với quyết tâm “Đoàn kết-Đổi mới-Sáng tạo-Cống hiến”. Sự đồng điệu giữa khát vọng đổi mới của giới nghệ sĩ và những quyết sách mang tính đột phá từ Nghị quyết 26 của Quốc hội đang tạo ra một thời điểm vàng. Khi những cản trở về cơ chế hành chính được gỡ bỏ, thù lao được trả đúng giá trị, tài năng được trọng dụng và tư duy thị trường được vận hành chuẩn xác, nghệ thuật sân khấu Việt Nam hoàn toàn có đủ tự tin để thoát khỏi nguy cơ lạc hậu, khẳng định vị thế vừa là di sản tinh thần vô giá, vừa là động lực kinh tế-xã hội quan trọng trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa quốc gia.