Khắc họa lịch sử - văn hóa dân tộc bằng hình sắc

Cuốn sách “Trần Văn Cẩn-Tác phẩm chọn lọc trong bộ sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam” (Nhà xuất bản Thế giới, 2024) là sự kết tinh của hành trình lớn lao, dẫn người xem đi qua nhiều lớp thời gian và không gian mà họa sĩ đã sống, đã chiêm nghiệm và gửi gắm vào tác phẩm. Cuốn sách vừa đoạt giải C Giải thưởng Sách quốc gia lần thứ VIII, năm 2025.

Cuốn sách tuyển chọn hơn 100 sáng tác tiêu biểu nhất của danh họa để giới thiệu đến độc giả. Bên cạnh những tác phẩm đã quen thuộc với công chúng yêu mỹ thuật, cuốn sách còn công bố nhiều sáng tác hiếm, ít được biết đến, giúp phác dựng một cái nhìn toàn diện và sâu sắc hơn về hành trình nghệ thuật của họa sĩ Trần Văn Cẩn. Cuốn sách được phân theo 3 trục nội dung lịch sử-xã hội-di sản, tạo nên một cấu trúc mạch lạc, phản ánh đúng tinh thần sáng tác xuyên suốt của danh họa.

Họa sĩ Trần Văn Cẩn là người trực tiếp đi qua những năm tháng biến động của dân tộc, vì thế mảng tranh lịch sử giới thiệu trong cuốn sách không chỉ dừng lại ở minh họa thời cuộc mà còn mở ra những lớp ký ức cá nhân hòa vào ký ức cộng đồng. Từ đời sống Chiến khu Việt Bắc đến cuộc kháng chiến trường kỳ, mỗi tác phẩm như “Lớp học i tờ”, “Những nhi đồng Tháng Tám”, “Lớp học bình dân làng Bền”, “Xưởng rèn trong chiến khu”, “Nữ dân quân miền biển”... đã tái hiện những năm tháng đáng nhớ của dân tộc. Bức tranh lụa “Ở hang” lần đầu được công bố, ghi lại hình ảnh người phụ nữ dân tộc mặc áo chàm ngồi khâu vá bên em bé nơi cửa hang. Nền lụa nái thô mộc hòa với gam màu trầm ấm tạo nên cảm giác bình yên giữa gian khó, đồng thời bộc lộ trọn vẹn cái nhìn tinh tế, nhân hậu và giàu nhân văn của họa sĩ.

Bên cạnh mảng lịch sử, mạch nguồn xã hội chính là phần làm nên sức sống lâu bền nhất trong nghệ thuật Trần Văn Cẩn. Không hướng tới những đại cảnh hoành tráng, ông tìm chất liệu sáng tác trong cuộc sống thường nhật của nông thôn, lao động, đời sống sinh hoạt. Các tác phẩm như “Tát nước đồng chiêm”, “Hương đồng”, “Cho trâu ăn”, “Nối lại dây gầu”... mang lại cảm giác gần gũi, chân thật, thể hiện vẻ đẹp hiền hòa, cần cù của người nông dân Việt Nam. Ở mảng chân dung và sinh hoạt như “Em Thúy”, “Hai thiếu nữ trước bình phong”, “Gội đầu”... người xem lại bắt gặp sự tinh tế, mềm mại và cảm xúc trong từng nét cọ.

Xuất thân từ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, họa sĩ Trần Văn Cẩn tiếp cận khá sớm với hội họa phương Tây. Nhưng ông lựa chọn hướng sáng tác hướng về tinh thần dân tộc, xem di sản như điểm tựa để phát triển ngôn ngữ hội họa riêng. Mảng tranh sơn mài với sắc màu trầm ấm, nhiều lớp sơn phủ tạo chiều sâu, đường nét tinh giản mà giàu nội lực. Các chất liệu khác như lụa, sơn dầu, khắc gỗ cũng được ông xử lý với tinh thần tôn trọng di sản, tiếp biến tinh tế mà không đánh mất bản sắc. Tất cả những giá trị ấy được cuốn sách giới thiệu trọn vẹn, giúp người đọc nhận diện rõ hơn hành trình bền bỉ của ông trong việc gìn giữ và làm giàu cho mỹ thuật Việt Nam.

Gấp lại trang cuối của cuốn sách “Trần Văn Cẩn-Tác phẩm chọn lọc trong bộ sưu tập của Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam”, người đọc như được bước ra từ hành trình nghệ thuật giàu chiều sâu, nơi sáng tạo luôn song hành cùng ý thức về dân tộc và thời đại. Ở đó, mỗi tác phẩm hiện lên đều khắc họa dấu ấn văn hóa-lịch sử được lưu giữ bằng hình sắc.