Giữ hồn dân tộc Cống, Mảng, Lự, Si La nơi cuối trời Tây Bắc - Bài 3: Cái khó bó... đủ đường

Áp lực sinh kế “cơm áo gạo tiền”

Đến với những bản làng của đồng bào dân tộc rất ít người ở Lai Châu, điều dễ nhận thấy là những khó khăn vẫn hiện hữu trong đời sống thường ngày, vì thế, việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống chưa thể trở thành ưu tiên hàng đầu.

Tại xã Mường Tè, địa bàn có nhiều dân tộc cùng sinh sống, câu chuyện giữ gìn bản sắc văn hóa gắn liền với bài toán phát triển kinh tế, giảm nghèo và nâng cao đời sống nhân dân. Trò chuyện với đồng chí Vàng Văn Châu, Phó chủ tịch UBND xã Mường Tè, chúng tôi được biết, xã Mường Tè hiện có 5 dân tộc sinh sống là Cống, Thái, Giáy, La Hủ và Hà Nhì. Trong đó, dân tộc Cống chiếm 16,8% dân số (271 hộ, 1.046 nhân khẩu) mà có tới 67 hộ với 232 nhân khẩu thuộc diện đói nghèo (chiếm 24,7%).

Đồng chí Vàng Văn Châu cho biết: “Trước đây là huyện Mường Tè, sau sáp nhập là xã Mường Tè, Đảng ủy, UBND xã luôn quan tâm đến bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc gắn với phát triển du lịch, thậm chí có nghị quyết đảng ủy về vấn đề này nhưng đến nay vẫn chưa thực hiện được. Nguyên nhân chính đến từ việc xuất phát điểm của xã Mường Tè thấp, địa hình bị chia cắt, khí hậu khắc nghiệt; cơ sở hạ tầng còn yếu, thiếu việc làm, tỷ lệ nghèo cao, thiên tai, dịch bệnh thường xảy ra. Nhu cầu về hỗ trợ cho người dân tộc thiểu số của xã lớn, trong khi nguồn lực thực hiện chính sách dân tộc chưa đáp ứng nhu cầu thực tế, dẫn đến việc một số chính sách được thực hiện nhưng còn dàn trải, có chính sách ban hành nhưng không được phân bổ nguồn vốn để thực hiện. Đó cũng là lý do việc bảo tồn giá trị văn hóa các dân tộc thiểu số trên địa bàn xã chưa được như mong muốn”.

Trong câu chuyện với cán bộ văn hóa xã Mường Tè, chúng tôi nhận ra rằng, nỗi lo mai một bản sắc văn hóa dân tộc rất ít người không chỉ đến từ nguyên nhân đời sống kinh tế người dân còn gặp nhiều khó khăn, mà chủ yếu đến từ việc lớp trẻ hiện nay không còn mặn mà. Đồng chí Tống Văn Kem, Phó trưởng phòng Văn hóa-Xã hội xã Mường Tè cho biết: “Nhiều thanh niên người Cống chủ yếu học hết lớp 9 là xuống dưới xuôi làm việc trong các khu công nghiệp, mỗi năm chỉ về nhà 1-2 lần. Khi thế hệ trẻ không thiết tha thì muốn truyền dạy việc giữ gìn bản sắc văn hóa cho họ cũng khó. Bởi vậy, thế hệ các nghệ nhân, người có uy tín cứ già đi, rồi khuất núi khiến nỗi lo mai một bản sắc văn hóa ngày càng hiện hữu”.

Cùng tâm trạng trên, đồng chí Nguyễn Văn Khang, chuyên viên Phòng Văn hóa-Xã hội xã Pa Tần chia sẻ: “Điều chúng tôi đau đáu là nếu thế hệ trẻ không biết tiếng nói, không biết văn hóa của dân tộc mình thì khác gì mất gốc. Muốn giữ được văn hóa thì ngoài người truyền dạy, chúng tôi còn cần kinh phí, cơ sở vật chất và có không gian sinh hoạt để lớp trẻ có nơi học, nói và thực hành văn hóa của dân tộc mình”.

Qua câu chuyện với đồng chí Tống Văn Kem và Nguyễn Văn Khang, chúng tôi nhận ra rằng, điểm mấu chốt trong công tác bảo tồn văn hóa các dân tộc rất ít người ở tỉnh Lai Châu là không thể chỉ vận động người trẻ yêu văn hóa bằng lời kêu gọi, mà cần tạo điều kiện để họ được tiếp xúc, trải nghiệm và nhận thấy giá trị của chính di sản mà cộng đồng mình đang sở hữu. Nếu văn hóa chỉ xuất hiện trong những dịp lễ, tết, những buổi biểu diễn hoặc các chương trình tuyên truyền, việc duy trì sức sống lâu dài sẽ khó đạt hiệu quả.

Cán bộ văn hóa ở cơ sở quá tải

Bảo tồn văn hóa là công việc cần sự kiên trì, am hiểu phong tục, tập quán và tinh thần tâm huyết gắn bó mật thiết với cộng đồng. Thế nhưng ở cơ sở, những người trực tiếp thực hiện nhiệm vụ này lại đang phải đối mặt với áp lực công việc ngày càng lớn. Qua tìm hiểu thực tế tại các xã Mường Tè, Bum Tở, Pa Tần và Khun Há, chúng tôi nhận thấy các cán bộ văn hóa đang trong tình trạng “quá tải”: Mỗi phòng văn hóa-xã hội phụ trách, theo dõi lĩnh vực của 6 sở; trong khi đó, số lượng và chất lượng cán bộ văn hóa còn hạn chế.

Mang câu chuyện “quá tải” của cán bộ văn hóa ở cơ sở trao đổi với ông Vương Vĩ Thọ, Trưởng phòng Quản lý văn hóa và Gia đình, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lai Châu, chúng tôi nhận được câu trả lời: “Đặc thù của lĩnh vực văn hóa dân tộc thiểu số đòi hỏi cán bộ phải có chuyên môn tương ứng. Một cán bộ trước đây chỉ phụ trách kỹ thuật âm thanh, loa đài ở trung tâm văn hóa huyện, khi được chuyển về xã thì khó lòng có thể đòi hỏi họ làm tốt về công tác bảo tồn văn hóa, văn nghệ, thể thao. Không ai có thể đa năng để làm tốt tất cả mọi lĩnh vực. Vì vậy, anh em ở cơ sở buộc phải cố gắng, phải gồng mình lên để hoàn thành công việc được giao”.

Thực tế ấy đặt ra yêu cầu phải quan tâm hơn đến việc bố trí, đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ cán bộ văn hóa ở cơ sở. Bên cạnh kiến thức chuyên môn, họ cần được trang bị những kỹ năng phù hợp với đặc thù địa bàn, đồng thời có đủ thời gian và điều kiện để trực tiếp tiếp cận cộng đồng. Bởi nếu cán bộ chỉ có thể xử lý công việc trên giấy tờ, những hoạt động cần sự hiện diện tại bản làng, sự kiên trì vận động và quá trình đồng hành với người dân sẽ khó đạt được hiệu quả như mong muốn.

Cùng với đội ngũ cán bộ văn hóa, những người có uy tín trong bản chính là hạt nhân quan trọng, là “cánh tay nối dài” trong việc tuyên truyền đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Trao đổi với phóng viên, bà Vương Thị Lan Phương, Phó trưởng phòng Chính sách dân tộc, Sở Dân tộc và Tôn giáo tỉnh Lai Châu cho biết, người có uy tín do dân bầu nên rất có tiếng nói trong bản. Tuy nhiên, chế độ dành cho người có uy tín trong các dân tộc thiểu số rất ít người hiện nay chỉ dừng ở mức động viên tinh thần, chứ chưa có một chế độ cụ thể nào để gắn trách nhiệm.

Theo Quyết định số 12/2018/QĐ-TTg ngày 6-3-2018 của Thủ tướng Chính phủ về tiêu chí lựa chọn, công nhận người có uy tín và chính sách đối với người có uy tín trong đồng bào dân tộc thiểu số, những người có uy tín được nhận quà dịp Tết Nguyên đán, Tết các dân tộc thiểu số không quá 2 lần/năm (mức chi không quá 500.000 đồng/người/lần); mức thăm hỏi, hỗ trợ người có uy tín bị ốm đau không quá 1 lần/năm (mức chi không quá 3.000.000 đồng/người/năm đối với cấp Trung ương; không quá 1.500.000 đồng/người/năm đối với cấp tỉnh... Mới nhất, Nghị định số 307/2026/NĐ-СР ngày 4-8-2026 quy định về lựa chọn, công nhận, chính sách đối với người có uy tín trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số và chính sách thăm hỏi, chúc mừng, tặng quà, động viên, gặp mặt, biểu dương, tôn vinh đối với một số tổ chức, cá nhân người dân tộc thiểu số, mức hỗ trợ trên đã được tăng gấp đôi so với trước, nhưng điều mà người có uy tín mong mỏi là một chế độ cố định.

Từ quy định trên, bà Vương Thị Lan Phương cho biết: "Chúng tôi đã tham mưu với cấp có thẩm quyền cần có chế độ cố định cho những người có uy tín, ví như hỗ trợ 500.000 đồng/người/tháng, hoặc áp dụng một mức tính nào đó theo mức lương cơ sở, để gắn trách nhiệm bảo tồn văn hóa truyền thống đối với người có uy tín. Đồng thời, tỉnh Lai Châu cần tổ chức thêm nhiều hoạt động tôn vinh trưởng bản, người có uy tín, giống như Chương trình “Điểm tựa của bản làng” năm 2026".

Mong muốn của bà Vương Thị Lan Phương xuất phát từ thực tế, để giữ gìn văn hóa, người có uy tín không chỉ cần tâm huyết mà còn phải dành thời gian, công sức cho cộng đồng. Từ việc vận động người dân tham gia các hoạt động văn hóa, khuyến khích con cháu học tiếng dân tộc đến việc hòa giải những bất đồng, truyền dạy phong tục, tập quán, tất cả đều cần sự kiên trì và trách nhiệm của người có uy tín.

(còn nữa)