Não mô cầu gia tăng, nguy cơ khó lường

Mối đe dọa từ căn bệnh diễn tiến thần tốc

Theo báo cáo giám sát từ tuần 1 đến tuần 14 năm 2026 của Bộ Y tế, cả nước ghi nhận 24 trường hợp mắc bệnh do não mô cầu, trong đó có 4 trường hợp tử vong. So với cùng kỳ năm 2025 chỉ có 14 ca mắc, số ca năm nay đã tăng gần 50% phản ánh xu hướng gia tăng đáng lo ngại của căn bệnh truyền nhiễm nguy hiểm này.

Đáng chú ý, các ca bệnh hiện được ghi nhận rải rác trong cộng đồng, chưa hình thành ổ dịch tập trung. Tuy nhiên, chính sự phân tán này lại khiến việc phát hiện và kiểm soát trở nên khó khăn hơn. Nhóm tuổi mắc bệnh chủ yếu là trẻ em dưới 15 tuổi (chiếm tới 46% tổng số ca) cho thấy, trẻ nhỏ đang là đối tượng đặc biệt dễ bị tổn thương trước vi khuẩn não mô cầu.

Theo các chuyên gia y tế, não mô cầu do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, lây truyền chủ yếu qua đường hô hấp khi tiếp xúc trực tiếp với dịch tiết mũi, họng của người bệnh hoặc người lành mang trùng. Đây là điểm khiến bệnh trở nên nguy hiểm, bởi nguồn lây không chỉ đến từ người đang mắc bệnh mà còn từ những người hoàn toàn không có triệu chứng.

Còn theo Hội Y học dự phòng Việt Nam, có khoảng 10-20% người trong cộng đồng mang vi khuẩn não mô cầu mà không biểu hiện bệnh. Con số này thậm chí cao hơn ở nhóm thanh thiếu niên và người trẻ, dao động từ 25-32% và có thể lên tới 50% trong các đợt dịch. Thời gian mang vi khuẩn trung bình khoảng 9 tháng, thậm chí gần 40% trường hợp có thể kéo dài hơn 16 tháng. Điều này đồng nghĩa với việc vi khuẩn có thể âm thầm tồn tại và lan truyền trong cộng đồng trong thời gian dài trước khi bị phát hiện.

Không chỉ khó kiểm soát về nguồn lây, bệnh não mô cầu còn đặc biệt nguy hiểm ở tốc độ diễn tiến. Chỉ trong vòng 24 giờ, bệnh có thể chuyển từ những triệu chứng nhẹ sang tình trạng nặng như viêm màng não mủ hoặc nhiễm khuẩn huyết. Nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời, bệnh có thể để lại những hậu quả nghiêm trọng như điếc, liệt, chậm phát triển tinh thần, thậm chí tử vong.

Bác sĩ chuyên khoa I Bạch Thị Chính, Giám đốc Y khoa Hệ thống Tiêm chủng VNVC cho biết, điểm đáng lo ngại của vi khuẩn não mô cầu nằm ở khả năng “ẩn mình” trước khi bùng phát. Sau khi xâm nhập vào cơ thể, vi khuẩn có thể cư trú tại vùng hầu họng trong thời gian dài mà không gây triệu chứng rõ rệt. Người mang vi khuẩn có thể chỉ có các biểu hiện rất nhẹ như ho, sốt kéo dài hoặc đau nhức, dễ bị nhầm lẫn với cảm lạnh hoặc viêm đường hô hấp thông thường.

Chính sự mơ hồ này khiến nhiều trường hợp bị bỏ qua, tạo điều kiện cho vi khuẩn tiếp tục tồn tại và lây lan trong cộng đồng. Chỉ khi bệnh chuyển nặng, các dấu hiệu điển hình như sốt cao, đau đầu dữ dội, buồn nôn, cổ cứng hay nổi ban xuất huyết mới xuất hiện, lúc này việc điều trị trở nên khó khăn hơn và nguy cơ tử vong tăng cao.

Bên cạnh đó, vi khuẩn não mô cầu tồn tại dưới nhiều nhóm huyết thanh khác nhau. Tại Việt Nam hiện ghi nhận 5 nhóm chính gây bệnh là A, B, C, Y và W đang lưu hành đồng thời. Sự đa dạng này khiến việc kiểm soát dịch bệnh trở nên phức tạp hơn, bởi miễn dịch với một nhóm không đồng nghĩa với việc được bảo vệ trước các nhóm còn lại.

Chủ động phòng bệnh từ sớm

Trước nguy cơ bệnh có thể tiếp tục gia tăng và ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng, đặc biệt là trẻ em, các chuyên gia y tế nhấn mạnh tầm quan trọng của việc chủ động phòng bệnh ngay từ sớm.

Bác sĩ Bạch Thị Chính khuyến cáo người dân cần duy trì các thói quen vệ sinh cá nhân tốt như rửa tay thường xuyên bằng xà phòng và nước sạch, súc miệng và họng bằng dung dịch sát khuẩn, đồng thời đeo khẩu trang khi đến nơi công cộng hoặc sử dụng phương tiện giao thông công cộng. Việc hạn chế tiếp xúc với người có dấu hiệu nghi ngờ mắc bệnh cũng là biện pháp quan trọng giúp giảm nguy cơ lây nhiễm.

Song song với đó, việc giữ gìn vệ sinh môi trường sống đóng vai trò không kém phần quan trọng. Không gian sống, học tập và làm việc cần được thông thoáng, thường xuyên lau chùi các bề mặt tiếp xúc như tay nắm cửa, bàn ghế, đồ chơi bằng các chất tẩy rửa thông thường để hạn chế sự tồn tại của vi khuẩn.

Một yếu tố nền tảng khác là nâng cao sức đề kháng của cơ thể thông qua chế độ dinh dưỡng hợp lý và luyện tập thể dục thường xuyên. Cơ thể khỏe mạnh sẽ giúp giảm nguy cơ mắc bệnh cũng như tăng khả năng chống chọi nếu không may bị nhiễm vi khuẩn.

Tuy nhiên, theo bác sĩ Bạch Thị Chính, biện pháp phòng bệnh hiệu quả và chủ động nhất hiện nay vẫn là tiêm vắc xin. Hiện đã có đầy đủ các loại vắc xin phòng ngừa các nhóm huyết thanh phổ biến của não mô cầu. Các vắc xin tứ giá thế hệ mới có khả năng phòng 4 nhóm A, C, Y, W, trong khi vắc xin thế hệ mới khác giúp phòng nhóm B. Ngoài ra, còn có các loại vắc xin phòng nhóm BC.

“Mỗi loại vắc xin phòng được một hoặc một số nhóm nhất định và không có miễn dịch chéo nên cần tiêm phối hợp đầy đủ các vắc xin não mô cầu nhóm B và nhóm ACYW để bao phủ và bảo vệ toàn diện. Vắc xin cần từ 2 - 3 tuần để tạo kháng thể bảo vệ và cần tiêm đầy đủ số mũi mới bảo vệ tối ưu. Người dân nên tiêm sớm, không chờ đến khi có dịch mới tiêm”, bác sĩ Bạch Thị Chính lưu ý.

Đối với những người đã từng tiêm các vắc xin thế hệ cũ, bác sĩ sẽ tư vấn để bổ sung các loại vắc xin thế hệ mới nhằm mở rộng phạm vi bảo vệ trước sự đa dạng của các chủng vi khuẩn hiện nay.

Cùng với việc tiêm vắc xin phòng bệnh, Bộ Y tế khuyến cáo, người dân cần nâng cao nhận thức về các dấu hiệu nghi ngờ của bệnh. Khi xuất hiện các triệu chứng như sốt cao, đau đầu, buồn nôn, cổ cứng hoặc nổi ban xuất huyết, người dân cần đến ngay cơ sở y tế gần nhất để được khám và điều trị kịp thời. Việc phát hiện sớm không chỉ giúp tăng khả năng cứu sống người bệnh mà còn góp phần hạn chế nguy cơ lây lan trong cộng đồng.

Trong bối cảnh vi khuẩn não mô cầu có thể âm thầm tồn tại và lan truyền, mỗi cá nhân cần chủ động bảo vệ bản thân và gia đình, đồng thời chung tay cùng cộng đồng trong việc phòng, chống dịch bệnh trước khi mọi thứ trở nên khó kiểm soát.