Kiến tạo hành lang pháp lý thuận lợi thúc đẩy văn học phát triển

Mời gọi chung tay cùng văn học

Có thể nói, nghị định mới nhưng không xa lạ do các chương-chủ điểm lớn tập trung vào những hoạt động cụ thể của việc làm nghề. Đó là chương II-Hỗ trợ hoạt động khuyến khích phát triển văn học; chương III-Tổ chức trại viết, trại sáng tác văn học; chương IV-Cuộc thi viết, cuộc thi sáng tác tác phẩm văn học; chương V-Giải thưởng văn học; chương VI-Giới thiệu, quảng bá, phổ biến tác phẩm văn học.

Có một số nội dung rất đáng nhấn mạnh, làm nổi bật tinh thần khuyến khích mà nghị định mang tên. Thí dụ, Điều 4-Chính sách của Nhà nước về khuyến khích phát triển văn học đã bàn cụ thể đến việc khích lệ doanh nghiệp tư nhân cũng như nhiều thành phần, đối tượng góp sức cho văn học. Nghị định cũng không bỏ qua xu thế chung với nội dung “thúc đẩy chuyển đổi số, ứng dụng thành tựu khoa học-công nghệ, phát triển không gian sáng tạo, đổi mới tư duy về văn học”.

Việc tạo điều kiện hay thúc đẩy chuyển đổi số, phát triển không gian sáng tạo đều là những định hướng có tính hành động cao. Từ đó rất cần các gợi ý, tổ chức mô hình cụ thể. Theo trách nhiệm quản lý nhà nước về văn học có các chủ thể: Chính phủ; Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch; bộ, cơ quan ngang bộ có liên quan và UBND tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương. Bên cạnh việc khuyến khích đa thành phần cùng nhập cuộc thì các cơ quan, thành phần này rất nên nghiên cứu, phát triển những không gian văn hóa-văn học, bảo tàng, trại sáng tác nhà nước và tư nhân để phục vụ cho việc sáng tác.

Cũng nên tích cực tận dụng các không gian văn hóa, lịch sử, du lịch; các địa bàn có tính đặc thù theo địa phương, chuyên sâu theo lĩnh vực, ngành nghề như chiến trường xưa, môi trường quân đội, công an, vùng mỏ, khu công nghiệp, làng nghề, địa bàn nông thôn mới... để tích hợp với hoạt động trải nghiệm, sáng tác cho người cầm bút. Như vậy, không gian sáng tạo sẽ rất “mở” và đa dạng, không chỉ được hiểu phổ biến như mô hình trại sáng tác theo kiểu truyền thống lâu nay.

Thúc đẩy đầu tư và chọn tác phẩm thường niên

Một điểm nhấn khác được nêu trong Điều 10-Quy trình chọn lựa tác giả để hỗ trợ viết, sáng tác tác phẩm văn học (Chương II). Mấu chốt của việc này là “chọn lựa”, như vậy mang tính thẩm định, chọn lọc chứ không chung chung, phổ thông, cào bằng. Đây là điểm quan trọng trong tư duy quản lý, hỗ trợ, tài trợ sáng tác văn học. Quy trình này có những quy định thời gian cụ thể như hằng năm, cơ quan có thẩm quyền thông báo kế hoạch hỗ trợ tác giả sáng tác. Như vậy, nghị định định hướng công việc này làm thường niên, góp phần khuyến khích các tác giả quan tâm, đăng ký, chuẩn bị cho công việc sáng tác của mình. Điều 10 cũng nêu hạn nộp đề cương kèm theo đề xuất mức kinh phí hỗ trợ của tác giả và hạn 30 ngày để trả lời kết quả lựa chọn. Cùng với đó là hạn 80 ngày để gửi tác phẩm và 30 ngày tiếp theo để trả lời việc lựa chọn tác phẩm. Điểm rất mới là tác giả có thể tự đề xuất mức kinh phí. Như vậy cũng góp phần nâng cao ý thức trách nhiệm, ý thức nghề nghiệp của người cầm bút.

Tuy nhiên, về thời hạn nộp tác phẩm cũng đáng băn khoăn khi trong 80 ngày phải hoàn thành. Thực tế công việc sáng tác văn chương vốn rất đặc thù khi phụ thuộc các yếu tố về cảm hứng, sức khỏe, thói quen làm việc, cả vấn đề tri thức, tư liệu, vốn sống. Nhất là việc thực hiện tác phẩm thuộc thể loại tiểu thuyết hay dịch các tác phẩm đồ sộ, dày dặn. Vì thế, trong thực tiễn triển khai nên có sự điều chỉnh thời gian phù hợp đối với trường hợp thực hiện tác phẩm dài hơi, quy mô lớn.

Ngoài ra, các cơ quan, đơn vị hỗ trợ nên nghiên cứu phân mức hỗ trợ cho đề cương, cho tác phẩm với từng quá trình hoàn thiện tác phẩm. Như vậy thiết thực và góp phần khích lệ tác giả làm việc, sáng tạo. Không nên cứng nhắc hoặc máy móc đợi đến khi tác phẩm hoàn thành, nộp lên, sau khi thẩm định mới quyết định hỗ trợ hay không. Như thế người viết dễ rơi vào tình huống “được ăn cả, ngã về không”.

Tại Điều 12 (Chương II) của nghị định về tiêu chí lựa chọn tác giả để hỗ trợ, có nội dung khích lệ tác giả trẻ rất tích cực. Đó là “ưu tiên hỗ trợ các tác giả trẻ, tác giả người dân tộc thiểu số dưới 35 tuổi viết, sáng tác tác phẩm văn học đầu tay”. Vấn đề tiếp theo là việc tổ chức lựa chọn, hỗ trợ cần công bố sâu rộng, tiếp cận được nhiều tác giả để khuyến khích đăng ký tham dự. Hơn thế, là việc ngành văn hóa, hội nghề nghiệp của Trung ương và địa phương tìm kiếm, khai thác, khích lệ được các tác giả trẻ hăng hái, tự tin nhập cuộc.

Kỳ vọng "sức mạnh mềm" quốc gia, địa phương

Chương VI về giới thiệu, quảng bá, phổ biến tác phẩm văn học, bên cạnh mô hình đã quen như hoạt động triển lãm, hội chợ sách, Điều 27 nêu mô hình mới là xuất bản phẩm điện tử, thư viện số. Rộng hơn về địa bàn, điều này gợi mở: Xây dựng các chương trình, đề án và tổ chức thực hiện ở trong nước và nước ngoài theo quy định của pháp luật về xuất bản, thư viện, tổ chức triển lãm. Nội dung này phù hợp với xu hướng xuất bản điện tử đang được quan tâm và bước đầu xuất hiện ở nước ta gần đây, cũng như việc phát triển hệ thống dữ liệu trên không gian mạng. Nếu được triển khai tốt, các sách văn học điện tử, thư viện văn học trên mạng sẽ góp phần lan tỏa rộng và nhanh các tác phẩm, thúc đẩy thói quen tiêu dùng và sử dụng sách trên nền tảng công nghệ, song song với sách giấy truyền thống. Việc gợi mở về các chương trình quảng bá văn học ra nước ngoài có thể tạo hành lang thuận lợi cho ngành văn hóa, hội nghề nghiệp, các công ty sách, các tác giả... tổ chức, tham dự các hội chợ, tuần lễ sách văn học của nước ngoài hoặc của riêng Việt Nam ở các nước khác. Tất nhiên, không thể thiếu những nguồn lực đầu tư của nhà nước, các đơn vị làm sách tư nhân, các doanh nghiệp... như nghị định này đã khuyến khích.

Đáng chú ý và cần coi trọng nữa khi Điều 29 của nghị định đưa ra cái nhìn rộng và liên đới về trách nhiệm tổ chức giới thiệu, quảng bá tác phẩm văn học. Đó là: “Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chủ trì, phối hợp với Bộ Ngoại giao xây dựng các chương trình, đề án, tổ chức thực hiện giới thiệu, quảng bá, xúc tiến phát triển văn học Việt Nam ở nước ngoài”. UBND cấp tỉnh cũng được đề nghị xây dựng kế hoạch, chương trình giới thiệu, quảng bá văn học ở địa phương và tác giả, tác phẩm văn học tiêu biểu tại địa phương. Đây là các lực lượng chủ trì, phối hợp, hợp tác, tham gia định hướng rất đáng kể bên cạnh Hội Nhà văn Việt Nam, hội văn học, nghệ thuật các tỉnh, thành phố, nhà xuất bản, tổ chức, cá nhân như nội dung tiếp theo của Điều 29. Cái nhìn mở này đòi hỏi mối quan tâm cao hơn đến văn học của ngành văn hóa, ngoại giao, các địa phương và phương châm coi văn học là phương tiện hữu hiệu trong lan tỏa "sức mạnh mềm" quốc gia, địa phương. Lâu nay, việc quảng bá văn hóa, bản sắc đất nước thường ưu tiên vào các hoạt động biểu diễn nghệ thuật. Rõ ràng, với nghị định này, cần nhìn lại và thấy rõ hơn giá trị tiềm tàng của các lĩnh vực văn nghệ khác nữa, trong đó có văn học là một mũi chủ công.

Có thể thấy, Nghị định số 350/2025/NĐ-CP là một bước tiến trong việc đánh giá, nhìn nhận đối với văn học, cụ thể hơn là với những hành động thúc đẩy văn học phát triển. Rõ ràng, sự đề cao, tôn vinh văn học là truyền thống lâu nay của đất nước, nhân dân ta, nhưng chuyển hóa tinh thần, tình cảm đó thành những hoạt động giúp văn học được sản sinh, sáng tạo, lan tỏa, gắn với sự nâng lên các nguồn lực, điều kiện của người cầm bút thì ở ta vẫn còn nhiều khoảng trống. Nghị định góp phần bổ khuyết nhưng cũng đặt ra đòi hỏi nghiên cứu cụ thể hóa, sáng tạo và ứng dụng tích cực trong đời sống văn học. Đây là trách nhiệm quan trọng của các cơ quan quản lý về văn hóa, văn học, và một điều rất nên làm để thực hiện trách nhiệm đó chính là tranh thủ sự góp ý, hiến kế và tích cực lắng nghe, trao đổi với chính các nhà văn.