'Ma túy kỹ thuật số' bủa vây học sinh
Mạng xã hội đang trở thành một phần không thể tách rời trong đời sống của học sinh, sinh viên. Tuy nhiên, đằng sau sự tiện lợi và hấp dẫn, nhiều chuyên gia cảnh báo đây có thể là một dạng “ma túy kỹ thuật số”, âm thầm tác động tới não bộ, hành vi và cách tiếp nhận tri thức của thế hệ trẻ, kéo theo hàng loạt hệ lụy đáng lo ngại.
Những con số khiến nhiều người “giật mình”
Thực tế cho thấy, trẻ em hiện nay đang đối mặt với rất nhiều nguy cơ trên không gian mạng. Theo số liệu từ Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (Bộ Công an), các nội dung độc hại, phản cảm, không phù hợp với lứa tuổi đang lan truyền phổ biến, có tính “thẩm thấu” lâu dài, ảnh hưởng sâu sắc tới nhận thức và hành vi của trẻ.
Một khảo sát do đơn vị này phối hợp Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam thực hiện vào tháng 11/2025 với 2.775 trẻ em tại 16 tỉnh, thành cho thấy, hơn 53% trẻ từng tiếp xúc với thông tin độc hại trên mạng. Khoảng 40% cho biết từng bị đe dọa, xúc phạm, lừa đảo trực tuyến hoặc rơi vào các tình huống bị “bắt cóc online”.
Không dừng lại ở đó, trẻ em còn đối mặt với nguy cơ bị dụ dỗ, xâm hại tình dục qua mạng; bị thu thập, sử dụng trái phép hình ảnh, dữ liệu cá nhân; hoặc bị lôi kéo thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật.
Đáng chú ý, thủ đoạn “bắt cóc online” – một biến thể tinh vi của lừa đảo trực tuyến đang có xu hướng gia tăng. Theo dữ liệu từ cơ quan chức năng, từ giữa năm 2024 đến tháng 8/2025 đã ghi nhận khoảng 50 vụ việc, nạn nhân chủ yếu là nữ giới trong độ tuổi 18–22, phần lớn là sinh viên xa nhà. Tổng thiệt hại tài chính lên tới hàng tỷ đồng, chưa kể những tổn thương tâm lý kéo dài.
Những con số này cho thấy không gian mạng không còn là môi trường “ảo” đơn thuần, mà đang trở thành một không gian tiềm ẩn nhiều rủi ro thực sự đối với người trẻ.
Thông tin xấu, độc tác động có tính "thẩm thấu", gây hệ lụy lâu dài, ghê gớm đến tư tưởng, nhận thức và hành vi của thế hệ trẻ.
“Ma túy kỹ thuật số” và hệ lụy học nông, tư duy ngắn
Theo các chuyên gia, mạng xã hội có thể được ví như một dạng “ma túy kỹ thuật số” khi tác động trực tiếp tới các chất dẫn truyền thần kinh trong não bộ, đặc biệt là dopamine – yếu tố liên quan đến cảm giác hưng phấn và phần thưởng.
Các nền tảng số với nội dung ngắn, hấp dẫn, liên tục kích thích người dùng, khiến học sinh dễ bị cuốn vào vòng lặp “xem – thích – lướt tiếp”. Lâu dần, não bộ hình thành thói quen tiếp nhận thông tin nhanh, nông, thiếu chiều sâu.
Trong cuộc trao đổi cùng phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, xu hướng này đang làm thay đổi cách học của học sinh. Thay vì đào sâu, suy nghĩ, nhiều em lựa chọn cách tiếp cận nhanh, học theo kiểu “mì ăn liền”, phụ thuộc vào video ngắn hoặc các câu trả lời có sẵn.
Đặc biệt, trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo phát triển mạnh, học sinh có thể dễ dàng tìm được đáp án đúng mà không cần trải qua quá trình tư duy. Điều này dẫn tới tình trạng được gọi là “brain rot” – suy giảm khả năng suy nghĩ độc lập, tư duy phản biện và sáng tạo.
Hệ quả là nhiều học sinh “biết nhiều nhưng không sâu”, thiếu kiên nhẫn với những nội dung đòi hỏi sự tập trung dài, khả năng phân tích và nghiên cứu.
PGS.TS Trần Thành Nam, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục (Đại học Quốc gia Hà Nội).
Tác động trực tiếp đến sức khỏe tinh thần
Không chỉ ảnh hưởng đến việc học, việc lạm dụng mạng xã hội còn gây ra nhiều hệ lụy đối với sức khỏe tâm thần của học sinh.
Theo các nghiên cứu được dẫn lại, trẻ em và thanh thiếu niên hiện dành trung bình khoảng 3,5 giờ mỗi ngày cho mạng xã hội. Việc sử dụng kéo dài làm tăng gấp đôi nguy cơ tổn thương tâm lý, trong khi tỷ lệ bị bắt nạt trực tuyến tăng từ hai đến ba lần.
Nhiều vụ việc liên quan đến hành vi tự gây hại hoặc tự tử đã được ghi nhận, có liên quan đến việc tiếp xúc với các nội dung độc hại hoặc học theo các trào lưu nguy hiểm trên mạng.
Bên cạnh đó, việc sử dụng màn hình quá nhiều còn kéo theo các vấn đề sức khỏe khác như giảm vận động, tăng nguy cơ béo phì, các bệnh về mắt và cột sống. Ngay cả học sinh tiểu học hiện nay cũng ghi nhận tỷ lệ cao gặp vấn đề về thị lực.
Một hệ lụy khác là sự suy giảm tương tác xã hội ngoài đời thực. Nhiều người trẻ dần thu hẹp các mối quan hệ trực tiếp, chuyển sang giao tiếp chủ yếu qua mạng. Điều này làm gia tăng cảm giác cô đơn, lo âu, trầm cảm, đồng thời khiến kỹ năng xã hội suy giảm.
Nguy cơ “lệch chuẩn” trong nhận thức và hành vi
Ở độ tuổi từ 9 đến dưới 13, hệ thần kinh của trẻ còn đang phát triển mạnh, khả năng phân tích và phản biện chưa hoàn thiện. Trong khi đó, các thông tin trên mạng thường được trẻ mặc định là đúng, dễ hình thành nhận thức sai lệch.
Đây cũng là giai đoạn các em bắt đầu xây dựng bản sắc cá nhân, dễ bị ảnh hưởng bởi các hình mẫu trên mạng, kể cả những nhân vật lệch chuẩn như “giang hồ mạng” hay các nội dung phản cảm, trái thuần phong mỹ tục.
Nếu không có sự định hướng kịp thời, những tác động này có thể để lại ảnh hưởng lâu dài đến nhân cách và hành vi của trẻ. Dù nguy cơ đã được nhận diện rõ, việc quản lý trẻ em trên không gian mạng vẫn còn nhiều bất cập.
Học sinh sử dụng điện thoại trong giờ học.
Một trong những vấn đề là sự chênh lệch giữa quy định trong nước và tiêu chuẩn quốc tế. Nhiều nền tảng cho phép người dùng từ 13 tuổi tham gia, trong khi thực tế tại Việt Nam, trẻ em tiếp cận mạng xã hội từ sớm hơn nhiều, thậm chí từ 9–10 tuổi.
Bên cạnh đó, trình độ công nghệ của trẻ em ngày càng cao, trong khi nhiều phụ huynh lại thiếu kỹ năng số, dẫn đến khó kiểm soát. Không ít gia đình còn sử dụng thiết bị điện tử như một “công cụ trông trẻ”, vô tình tạo điều kiện cho con tiếp xúc sớm với môi trường mạng thiếu an toàn.
Ở trường học, việc sử dụng công nghệ cũng chưa có sự thống nhất. Có nơi cấm hoàn toàn điện thoại, có nơi lại phụ thuộc nhiều vào nền tảng số để giao bài, tương tác, khiến học sinh dễ lệ thuộc.
Cảnh báo từ xu hướng toàn cầu
Trước những tác động tiêu cực, nhiều quốc gia đã bắt đầu nghiên cứu và triển khai các chính sách kiểm soát việc sử dụng mạng xã hội của trẻ em.
Theo PGS.TS Trần Thành Nam, hiện có hai xu hướng chính. Thứ nhất là cấm hoàn toàn, đi kèm các chế tài nghiêm khắc đối với các nền tảng nếu để người dùng chưa đủ tuổi tham gia. Thứ hai là quản lý và hạn chế, thông qua việc thiết lập tiêu chuẩn nội dung, xây dựng nền tảng riêng cho trẻ em và tăng cường giáo dục kỹ năng số.
Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý rằng việc cấm hoàn toàn có thể dẫn tới những hệ quả không mong muốn, như trẻ tìm cách “lách luật” và sử dụng mạng xã hội mà không có sự giám sát.
Từ thực tế trên, các chuyên gia cho rằng cần có cách tiếp cận toàn diện và cân bằng hơn trong việc quản lý mạng xã hội đối với trẻ em.
Trước hết, cần nâng cao nhận thức và kỹ năng số cho phụ huynh, giáo viên, những người có vai trò trực tiếp trong việc định hướng và giám sát trẻ.
Tiếp đó, cần tăng cường giáo dục kỹ năng số cho học sinh, giúp các em biết cách sử dụng internet an toàn, có chọn lọc, phát triển tư duy phản biện và khả năng tự bảo vệ.
Ở cấp độ chính sách, cần nghiên cứu xây dựng các nền tảng số an toàn phục vụ học tập, phát triển hệ thống học liệu chất lượng và các công cụ hỗ trợ học tập dựa trên AI nhưng có kiểm soát.
Đồng thời, cần đẩy mạnh truyền thông để nâng cao nhận thức xã hội, yêu cầu các doanh nghiệp công nghệ tăng cường trách nhiệm trong việc bảo vệ người dùng trẻ tuổi.
Cần xây dựng các chính sách quản lý hợp lý, không để trẻ em hoàn toàn tách khỏi mạng xã hội nhưng phải có những nền tảng phù hợp với mục tiêu giáo dục.
Dù vẫn còn những tranh luận, nhưng nguy cơ từ mạng xã hội đối với trẻ em là điều không thể phủ nhận. Khi được ví như “ma túy kỹ thuật số”, điều đó không chỉ nhằm nhấn mạnh sức hấp dẫn mà còn cảnh báo về khả năng gây lệ thuộc và những hệ lụy sâu rộng.
Trong kỷ nguyên số, việc tiếp cận công nghệ là tất yếu. Tuy nhiên, điều quan trọng không phải là cấm hay không cấm, mà là làm thế nào để trẻ em sử dụng công nghệ một cách an toàn, lành mạnh và hiệu quả.
Nếu không có những giải pháp kịp thời, “ma túy kỹ thuật số” có thể tiếp tục âm thầm bào mòn tư duy, sức khỏe và tương lai của một thế hệ. Ngược lại, nếu được định hướng đúng, công nghệ vẫn có thể trở thành công cụ mạnh mẽ giúp người trẻ học tập, sáng tạo và phát triển toàn diện.
Theo quy định mà Chính phủ Australia đưa ra , các nền tảng mạng xã hội có thể bị phạt tới 50 triệu AUD (khoảng 33 triệu USD) nếu không triển khai “biện pháp hợp lý” để ngăn chặn người dùng dưới độ tuổi quy định tạo tài khoản.
Danh sách các ứng dụng bị hạn chế dự kiến tiếp tục được mở rộng trong thời gian tới. Động thái của Australia đang tạo hiệu ứng lan tỏa khi Liên minh châu Âu (EU) và một số quốc gia châu Á cân nhắc áp dụng biện pháp tương tự. Malaysia dự kiến triển khai lệnh cấm với trẻ dưới 16 tuổi từ ngày 1/1/2026.
Phát biểu về chính sách này, Thủ tướng Anthony Albanese khuyến khích trẻ em dành thời gian cho các hoạt động ngoài đời thực như chơi thể thao, học nhạc cụ, đọc sách và kết nối với gia đình, bạn bè thay vì “lướt” điện thoại.
Tuy vậy, Chính phủ Australia cũng thừa nhận việc thực thi lệnh cấm sẽ không hoàn hảo. Chính sách nhận được sự ủng hộ từ nhiều phụ huynh, song cũng vấp phải ý kiến trái chiều, đặc biệt từ một bộ phận thanh thiếu niên lo ngại bị hạn chế kết nối, nhất là ở các khu vực xa xôi hoặc trong những cộng đồng đặc thù.
