Cần ‘bộ lọc’ AI để ngăn tin giả lan truyền trên mạng xã hội

Trong bối cảnh mạng xã hội phát triển mạnh mẽ, thông tin chính thống đôi khi không theo kịp tốc độ lan truyền của các nội dung trên nền tảng số. Theo PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, giảng viên cao cấp tại Viện Thương mại và Kinh tế Quốc tế, Trường Đại học Kinh tế Quốc dân (NEU), đây là một trong những nguyên nhân khiến thông tin giả, sai sự thật dễ dàng tạo hiệu ứng dây chuyền trong xã hội.

Khi một vụ việc xảy ra, mạng xã hội thường đưa tin trước khi cơ quan báo chí và cơ quan quản lý nhà nước có thông tin chính thức. Trong khi đó, quy trình kiểm chứng, biên tập và phát hành thông tin chính thống cần thời gian nhất định.

Khoảng trống này có thể tạo điều kiện để những nội dung chưa được xác thực lan rộng. “Cần có cơ chế sàng lọc, nắm bắt và phản hồi thông tin một cách chính thống nhưng phải nhanh hơn”, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng nhấn mạnh.

Theo ông, mạng xã hội có tốc độ lan truyền đặc biệt nhanh, trong khi tâm lý tò mò của người dùng cũng góp phần khiến những nội dung gây sốc, mới lạ được chia sẻ rộng rãi, bất kể đúng hay sai. Nếu không có cơ chế kiểm chứng và cảnh báo kịp thời, thông tin sai lệch có thể nhanh chóng trở thành dư luận xã hội.

Dùng công nghệ để xử lý vấn đề công nghệ

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng Việt Nam đã có các quy định pháp luật để xử lý hành vi cung cấp, chia sẻ thông tin sai sự thật, xúc phạm danh dự, uy tín của người khác. Tuy nhiên, điều quan trọng là cơ chế thực thi phải nhanh chóng, hiệu quả hơn.

Ông đề xuất xây dựng hệ thống giám sát, cảnh báo tương tự cơ chế xử lý vi phạm giao thông bằng camera. Khi tài khoản đăng tải nội dung có dấu hiệu vi phạm, hệ thống công nghệ có thể nhận diện, cảnh báo và chuyển thông tin cho cơ quan có thẩm quyền.

“Mạng xã hội là vấn đề công nghệ thì chúng ta phải dùng tiến bộ công nghệ để xử lý vấn đề công nghệ”, ông nói.

Theo chuyên gia, AI có thể hỗ trợ phân loại thông tin, đánh giá mức độ tác động và nhận diện những nội dung có nguy cơ gây tổn hại đến cá nhân, tổ chức hoặc cộng đồng. Cùng với đó, cần có bộ phận chuyên trách tiếp nhận, xác minh và phản hồi các thông tin do người dân phản ánh.

Tuy nhiên, ông lưu ý kiểm soát thông tin không đồng nghĩa với việc phủ nhận vai trò tích cực của mạng xã hội. Thực tế, mạng xã hội cũng giúp phát hiện nhiều vụ việc, thu hút sự quan tâm của cộng đồng và tạo thêm kênh giám sát xã hội. “Chúng ta phải sàng lọc, lấy cái tốt và hạn chế cái xấu”, ông nhấn mạnh.

Theo PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, khi báo chí và cơ quan chức năng cung cấp thông tin chính xác, đầy đủ, kịp thời, khoảng trống thông tin dành cho tin đồn và nội dung sai lệch sẽ được thu hẹp. Vì vậy, thông tin chính thống cần nhanh hơn, đúng hơn, đủ hơn và đáng tin cậy hơn.

Chia sẻ lại tin giả vẫn có thể phải chịu trách nhiệm

Một số người cho rằng chia sẻ lại thông tin không đồng nghĩa với việc tạo ra thông tin sai sự thật nên không phải chịu trách nhiệm. PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng cách hiểu này chưa đầy đủ.

Theo ông, trách nhiệm cần được xem xét dựa trên nội dung được chia sẻ, cách bình luận và mục đích của người đăng tải. Nếu người dùng chia sẻ hoặc bình luận theo hướng làm sai lệch bản chất sự việc, gây thiệt hại cho người khác hoặc phục vụ mục đích không đúng đắn thì phải xem xét trách nhiệm theo quy định pháp luật. “Phải làm rõ trách nhiệm của ai”, ông nhấn mạnh.

Theo chuyên gia, thông tin trên môi trường số cần bảo đảm tính chính xác, chính thống, đầy đủ và đáng tin cậy. Cùng với đó, pháp luật về thông tin, an toàn thông tin, bảo vệ dữ liệu và quyền riêng tư cần tiếp tục được hoàn thiện để theo kịp sự phát triển của mạng xã hội.

Đối với người bị lan truyền thông tin giả, bôi nhọ hoặc xúc phạm danh dự, uy tín, PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cho rằng việc đầu tiên là chủ động thu thập và bảo toàn chứng cứ.

Người bị hại cần lưu lại hình ảnh, đường dẫn, nội dung bài viết, tin nhắn, tài khoản đăng tải, thời điểm xuất hiện thông tin và các dữ liệu liên quan. Việc này cần thực hiện sớm bởi nội dung hoặc tài khoản trên mạng xã hội có thể bị xóa nhanh chóng.

Sau đó, người bị ảnh hưởng có thể gửi hồ sơ, bằng chứng tới cơ quan có thẩm quyền để được xem xét, xử lý. Tuy nhiên, cần có đầu mối chuyên trách hoặc đường dây tiếp nhận phản ánh để người dân nhanh chóng bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp.

Tự do ngôn luận phải đi cùng trách nhiệm

Theo PGS.TS Nguyễn Thường Lạng, bảo vệ quyền tự do ngôn luận không đồng nghĩa với việc người dùng có thể tùy tiện đăng tải mọi nội dung. “Tự do ngôn luận cần được đặt trong khuôn khổ của pháp luật”, ông nói và cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện hành lang pháp lý, xác định rõ những hành vi được phép, hành vi bị hạn chế và hành vi phải chịu chế tài.

Các hành vi như vu khống, giả mạo, xuyên tạc, bình luận sai lệch gây thiệt hại cho người khác cần được nhận diện và xử lý phù hợp với mức độ vi phạm. Trong trường hợp gây thiệt hại về danh dự, uy tín hoặc vật chất, người bị hại cần được bảo đảm quyền yêu cầu bồi thường, khởi kiện theo quy định.

Đặc biệt, với KOL, KOC và những người có lượng người theo dõi lớn, trách nhiệm càng phải được đặt lên cao hơn. Theo ông, trước khi đăng tải hoặc chia sẻ thông tin nhạy cảm, họ cần kiểm chứng nguồn tin, đánh giá tác động và cân nhắc rủi ro pháp lý, xã hội, tài chính.

“Phải tính đến rủi ro pháp lý trước, rủi ro xã hội trước, rồi những rủi ro liên quan đến tài chính sau. Một lời nói ra có thể liên quan đến tiền bạc, thậm chí là công danh của mình”, ông cảnh báo.

PGS.TS Nguyễn Thường Lạng cũng cho rằng xây dựng môi trường thông tin lành mạnh không thể chỉ dựa vào cơ quan quản lý nhà nước mà cần sự tham gia của cơ quan báo chí, nền tảng công nghệ, nhà trường và mỗi người dùng.

Mục tiêu là xây dựng môi trường thông tin minh bạch, trong đó thông tin phải đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, tin cậy và cập nhật, phục vụ sự phát triển của một xã hội văn minh, tiên tiến và có trách nhiệm.