Thế giới phòng chống thiên tai: Làm sao để từ “biết trước” trở thành “kịp thời hành động”?

Từ chuyện của Indonesia…

Indonesia có lẽ là nơi dễ nhìn thấy nhất nghịch lý của cảnh báo sớm hiện nay. Quốc gia với hơn 17.000 hòn đảo đã có hệ thống cảnh báo sóng thần, mạng lưới theo dõi động đất và núi lửa hoạt động suốt ngày đêm. Nhưng những năng lực đó chưa phải lúc nào cũng được kết nối và duy trì đồng đều trên toàn lãnh thổ.

Trên tờ Channel News Asia ngày 28/9, ông Daryono, cựu Giám đốc phụ trách động đất và sóng thần của Cơ quan Khí tượng, Khí hậu và Địa vật lý Indonesia (BMKG), cho rằng nước này cần tích hợp cảm biến thời gian thực, mạng lưới địa chấn, phát hiện sóng thần và bản đồ nguy cơ núi lửa vào một hệ thống cảnh báo đa thiên tai. Quan trọng không kém, cảnh báo phải được chuyển thành hành động nhanh chóng tại thực địa, thay vì bị chậm lại bởi thủ tục hành chính.

Vấn đề không chỉ nằm ở công nghệ mới. Ông Daryono cho biết các thiết bị như phao và cảm biến địa chấn của Indonesia từng gặp khó khăn vì thiếu kinh phí bảo trì và có trường hợp bị phá hoại. Ngân sách dành cho Cơ quan Giảm nhẹ thiên tai quốc gia Indonesia (BNPB) năm nay chỉ ở mức 491 tỷ rupiah, tương đương khoảng 27,5 triệu USD, giảm mạnh so với 2.000 tỷ rupiah của năm trước. BNPB đang đề nghị bổ sung thêm 564 tỷ rupiah.

Chi tiết ấy cho thấy một thực tế thường bị che khuất sau những hình ảnh về vệ tinh, cảm biến và trí tuệ nhân tạo: cảnh báo sớm không phải chỉ là chuyện đầu tư trang thiết bị. Đấy là một bài toán lớn hơn bao gồm vận hành, kiểm tra, bảo dưỡng và đặc biệt là khả năng kết nối liên tục với những người có trách nhiệm đưa ra quyết định.

Indonesia hiện đứng trước yêu cầu đó trong bối cảnh rủi ro cũng đang thay đổi. Vị trí trên Vành đai lửa Thái Bình Dương khiến nước này thường xuyên đối mặt với động đất, sóng thần và núi lửa phun trào, trong khi các hiện tượng thời tiết cực đoan gần đây như lũ lụt, sạt lở, hạn hán và cháy rừng ngày càng tạo thêm áp lực.

Sau hàng loạt thảm họa, Tổng thống Indonesia Prabowo Subianto hồi đầu tháng 9 đã yêu cầu các cơ quan hữu quan của nước này xây dựng một kế hoạch tổng thể về giảm nhẹ thiên tai, nhấn mạnh rằng các biện pháp chuẩn bị phải được thực hiện trước khi thảm họa xảy ra.

… đến những thảm họa cần sớm được cảnh báo

Indonesia không phải trường hợp cá biệt. Tại Nepal, câu chuyện thậm chí còn cho thấy cảnh báo có thể phải chạy đua với thời gian theo đúng nghĩa đen. Sau trận lũ do sự cố liên quan đến băng hà tại khu vực biên giới với Trung Quốc hồi cuối tháng 8, Nepal lên kế hoạch xây dựng lại hệ thống cảnh báo sạt lở, trong đó có cảm biến địa chấn, camera và kết nối vệ tinh VSAT.

Một hệ thống như vậy trong trường hợp xảy ra sự kiện tương tự chỉ có thể cho chính quyền vài phút để cảnh báo các cộng đồng ở hạ lưu. Trong thảm họa vừa qua, lũ tràn vào một cửa khẩu lúc 8h32 ngày 26/8 nhưng cảnh báo công khai chỉ được phát đi lúc 9h13, một phân tích của Channel News Asia cho biết.

Ở đây, bài toán không còn là liệu có cảnh báo hay không. Một hệ thống có thể dự báo đúng nhưng vẫn không đủ nhanh để cứu người nếu cảnh báo đến sau khi dòng nước đã xuất hiện. Đó là lý do “Sáng kiến Early Warnings for All” (EW4All) của Liên hợp quốc vừa đang đặt mục tiêu đến năm 2027 mọi người trên thế giới đều được bảo vệ bởi hệ thống cảnh báo sớm đa thiên tai.

Theo báo cáo Global Status of Multi-Hazard Early Warning Systems 2025 của Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO) và Văn phòng Liên hợp quốc về Giảm nhẹ Rủi ro Thiên tai (UNDRR), hiện có 119 quốc gia, tương đương 60% số nước trên thế giới, báo cáo đã có hệ thống cảnh báo đa thiên tai. Con số này tăng 113% trong 10 năm. Mức độ hoàn thiện của các hệ thống cũng tăng trung bình 45% kể từ năm 2015.

Đây là bước tiến đáng kể. Nhưng vẫn có những khoảng trống lớn: chỉ 43% các quốc đảo nhỏ đang phát triển có hệ thống cảnh báo đa thiên tai. WMO cũng cho biết chưa đến một phần ba số quốc gia báo cáo có đủ năng lực về đánh giá rủi ro, mắt xích nền tảng để các thành phần còn lại hoạt động hiệu quả.

Những con số này quan trọng bởi một hệ thống cảnh báo không bắt đầu khi còi báo động vang lên. Trước đó phải có dữ liệu về địa hình, dân cư, các khu vực dễ tổn thương và những loại thiên tai có thể xảy ra. Tiếp đó là mạng lưới quan trắc, khả năng dự báo, cơ chế phát cảnh báo và cuối cùng là năng lực để người dân thực hiện hành động phù hợp.

Cần hành động nhanh hơn

Tajikistan là một ví dụ cho thấy phần việc ấy ngày càng phức tạp. Trong 6 tháng đầu năm 2026, quốc gia Trung Á này ghi nhận 741 sự cố thiên tai, gồm 508 vụ lở tuyết, 123 vụ lũ bùn, 27 vụ gió mạnh, 27 vụ đá lở, 26 trận động đất và 10 vụ lở đất khiến 12 người thiệt mạng.

Để giảm thiểu nguy cơ, Tajikistan đang thực hiện lộ trình củng cố hệ thống cảnh báo sớm giai đoạn 2024–2027, với việc hiện đại hóa các công cụ cảnh báo, khôi phục các trạm thủy văn và mở rộng mạng lưới quan trắc. Nước này cũng triển khai các hệ thống dự báo lũ, cảnh báo thời tiết nguy hiểm và từng bước xây dựng khả năng cảnh báo đa thiên tai.

Những nỗ lực như vậy phản ánh sự thay đổi trong cách tiếp cận: không chỉ dự báo một hiện tượng thiên tai, mà phải xác định hiện tượng đó có thể gây ra điều gì và ở đâu. Một lượng mưa nhất định có thể chưa phải vấn đề ở nơi này nhưng lại trở thành nguy cơ lũ quét ở một thung lũng khác. Một trận động đất có thể không gây thiệt hại lớn tại khu vực thưa dân nhưng có thể lập tức trở thành thảm họa tại một đô thị đông đúc.

Điều này càng đáng đề cập hơn khi WMO cho biết tỷ lệ tử vong do thảm họa thiên nhiên ở các quốc gia có năng lực cảnh báo đa thiên tai toàn diện thấp hơn gần 6 lần so với những nước có năng lực hạn chế. Nói cách khác, khoảng cách về cảnh báo vẫn có thể được nhìn thấy bằng những con số về con người.

Và điều này cũng giải thích vì sao kỳ họp Đại hội đồng Liên hợp quốc lần thứ 81 tại New York (Mỹ) trong tháng 9 lại dành sự chú ý cho cảnh báo sớm và khả năng chống chịu trước thiên tai. Tại hội thảo mang tên “Sagarmatha to the Sea” ngày 25/9, Chủ tịch Đại hội đồng Liên hợp quốc Khalilur Rahman cũng kêu gọi các nước tăng cường dữ liệu, cảnh báo đa rủi ro, hành động sớm và đưa rủi ro thiên tai vào quy hoạch phát triển. “Điều quan trọng là chúng ta sẽ hành động nhanh đến mức nào?”, ông Rahman nhấn mạnh.