Quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ: Gác lại bất đồng, hướng tới tính toán chiến lược mới

Việc Nhà Trắng bày tỏ sẵn sàng xem xét dỡ bỏ các biện pháp hạn chế đối với Thổ Nhĩ Kỳ, mở ra khả năng nối lại hợp tác trong chương trình F-35 hay điều chỉnh chính sách đối với lực lượng người Kurd phản ánh sự thay đổi trong ưu tiên đối ngoại của Chính quyền Tổng thống Donald Trump, cũng như những tính toán chiến lược sâu rộng hơn.

Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các nước lớn ngày càng gay gắt, Trung Đông tiếp tục bất ổn và NATO đứng trước yêu cầu tái định hình vai trò, Thổ Nhĩ Kỳ nổi lên như một đối tác mà Washington khó có thể thay thế.

Điều chỉnh chính sách trên nền tảng lợi ích thực dụng

Một trong những tín hiệu rõ ràng nhất cho thấy sự cải thiện quan hệ song phương là việc Mỹ chủ động thúc đẩy đối thoại cấp cao với Thổ Nhĩ Kỳ. Hội nghị thượng đỉnh NATO do Ankara đăng cai (ngày 7-8/7/2026) trở thành dấu mốc quan trọng khi Tổng thống Donald Trump tham dự, đánh dấu chuyến thăm đầu tiên của một tổng thống Mỹ tới Thổ Nhĩ Kỳ sau hơn một thập niên. Ý nghĩa của chuyến thăm mang tính biểu tượng, thể hiện mong muốn khôi phục lòng tin giữa hai đồng minh trong NATO.

Vấn đề được quan tâm nhiều nhất là khả năng hai nước nối lại hợp tác liên quan đến chương trình máy bay chiến đấu F-35. Năm 2019, Mỹ loại Thổ Nhĩ Kỳ khỏi chương trình này sau khi Ankara tiếp nhận hệ thống phòng không S-400 của Nga, với lý do việc vận hành đồng thời S-400 và F-35 có thể làm lộ các thông số kỹ thuật quan trọng của dòng máy bay thế hệ thứ năm. Quyết định đó đã khiến quan hệ song phương rơi xuống mức thấp, đồng thời ảnh hưởng đến năng lực hiện đại hóa không quân của Thổ Nhĩ Kỳ.

Hiện nay, việc Chính quyền Tổng thống Trump phát đi tín hiệu sẵn sàng xem xét tháo gỡ những rào cản đối với F-35 phản ánh sự thay đổi trong cách tiếp cận. Mặc dù quá trình này vẫn chịu sự ràng buộc của luật pháp Mỹ và cần có sự đồng thuận từ Quốc hội, song việc Nhà Trắng chủ động mở lại đối thoại đã cho thấy Washington coi việc cải thiện quan hệ với Ankara là ưu tiên chiến lược.

Đối với Thổ Nhĩ Kỳ, việc tiếp cận F-35 vừa nhằm hiện đại hóa lực lượng không quân, vừa liên quan đến việc duy trì cán cân sức mạnh với các nước trong khu vực. Trong khi đó, đối với Mỹ, việc khôi phục hợp tác quốc phòng sẽ giúp củng cố tính gắn kết của NATO ở sườn phía nam, đồng thời hạn chế xu hướng Ankara tìm kiếm các nguồn cung vũ khí thay thế từ Nga hoặc các đối tác ngoài phương Tây.

Bên cạnh yếu tố quân sự, nhân tố cá nhân cũng góp phần tạo thuận lợi cho tiến trình cải thiện quan hệ. Tổng thống Donald Trump nhiều lần công khai thể hiện sự tôn trọng đối với Tổng thống Recep Tayyip Erdogan và duy trì kênh trao đổi trực tiếp với nhà lãnh đạo Thổ Nhĩ Kỳ. Phong cách điều hành thiên về cá nhân hóa trong chính sách đối ngoại của ông Trump khiến quan hệ giữa các nhà lãnh đạo trở thành yếu tố có ảnh hưởng đáng kể đến tiến trình xử lý những bất đồng song phương.

Hai nhà lãnh đạo cũng có một số điểm tương đồng về cách tiếp cận chính trị, như ưu tiên lợi ích quốc gia theo cách nhìn thực dụng và coi trọng sức mạnh quân sự trong bảo đảm vị thế quốc gia. Điều này góp phần tạo ra sự thuận lợi nhất định trong đối thoại. Tuy nhiên, yếu tố cá nhân chỉ có ý nghĩa hỗ trợ. Xét về bản chất, sự cải thiện quan hệ Mỹ - Thổ Nhĩ Kỳ vẫn được quyết định chủ yếu bởi những lợi ích chiến lược đang thay đổi của cả hai bên.

Tính toán địa chính trị trong bối cảnh khu vực và quốc tế biến động

Động lực quan trọng nhất thúc đẩy Washington xích lại gần Ankara nằm ở vai trò địa chính trị đặc biệt của Thổ Nhĩ Kỳ. Quốc gia này đồng thời là thành viên NATO, cầu nối giữa châu Âu và châu Á, cửa ngõ Biển Đen, điểm trung chuyển năng lượng quan trọng và là một trong những quốc gia có ảnh hưởng đáng kể tại Trung Đông, Nam Caucasus và Đông Địa Trung Hải.

Đối với Mỹ, việc duy trì quan hệ chặt chẽ với Thổ Nhĩ Kỳ sẽ tạo điều kiện thuận lợi để triển khai chiến lược tại nhiều khu vực cùng lúc. Ankara có khả năng tác động đáng kể đến các diễn biến tại Syria, Iraq, Libya, Nam Caucasus cũng như các tuyến vận tải năng lượng kết nối châu Âu với khu vực Caspi và Trung Á. Đây đều là những địa bàn có ý nghĩa chiến lược trong cạnh tranh giữa các nước lớn.

Một thay đổi đáng chú ý khác là sự điều chỉnh của Washington đối với vấn đề người Kurd. Trong nhiều năm, Mỹ duy trì quan hệ hợp tác với Lực lượng Bảo vệ Nhân dân người Kurd (YPG) tại Syria nhằm phục vụ cuộc chiến chống tổ chức “Nhà nước Hồi giáo” tự xưng (IS). Tuy nhiên, Ankara luôn coi YPG có liên hệ với Đảng Công nhân người Kurd (PKK), tổ chức mà Thổ Nhĩ Kỳ xem là khủng bố. Đây là một trong những bất đồng nghiêm trọng nhất giữa hai đồng minh NATO.

Việc Mỹ chuyển dần trọng tâm sang hợp tác với chính quyền chuyển tiếp tại Syria, thay vì tiếp tục đặt nặng vai trò của các lực lượng người Kurd, được Ankara đánh giá là tín hiệu tích cực. Điều này góp phần giảm bớt một trong những nguyên nhân gây căng thẳng kéo dài trong quan hệ song phương, đồng thời mở rộng dư địa hợp tác giữa hai bên trong việc xử lý các vấn đề an ninh khu vực.

Một mục tiêu khác của Washington là thúc đẩy cân bằng quan hệ giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Israel. Trong những năm gần đây, quan hệ Ankara - Tel Aviv nhiều lần rơi vào căng thẳng do bất đồng liên quan đến xung đột Israel - Palestine cũng như các vấn đề an ninh tại Gaza và Đông Địa Trung Hải. Tuy nhiên, Mỹ có lợi ích trong việc duy trì sự phối hợp giữa hai đối tác chiến lược quan trọng của mình tại Trung Đông. Vì vậy, việc cải thiện quan hệ với Ankara cũng tạo điều kiện để Washington đóng vai trò trung gian, giảm thiểu nguy cơ đối đầu giữa Thổ Nhĩ Kỳ và Israel.

Quan trọng hơn, Mỹ mong muốn hạn chế xu hướng “cân bằng chiến lược” mà Thổ Nhĩ Kỳ theo đuổi trong nhiều năm qua. Khác với phần lớn các thành viên NATO, Ankara vẫn duy trì quan hệ hợp tác đáng kể với Nga trong các lĩnh vực năng lượng, thương mại và một số dự án quốc phòng, đồng thời mở rộng hợp tác với Trung Quốc trong khuôn khổ sáng kiến Vành đai và Con đường cũng như các diễn đàn đa phương ngoài phương Tây.

Đối với Washington, điều đáng quan ngại không phải là việc Thổ Nhĩ Kỳ duy trì quan hệ với Nga hay Trung Quốc, mà là khả năng Ankara tiếp tục theo đuổi chính sách đối ngoại độc lập, linh hoạt đến mức làm suy giảm sự thống nhất chiến lược của NATO. Bởi vậy, việc cải thiện quan hệ song phương được xem là biện pháp nhằm giữ Thổ Nhĩ Kỳ gắn bó hơn với quỹ đạo chiến lược của phương Tây, đồng thời hạn chế khả năng nước này xích lại gần các đối thủ cạnh tranh của Mỹ.

Bối cảnh quốc tế cũng khiến vai trò của Thổ Nhĩ Kỳ trở nên nổi bật hơn trong tính toán của Nhà Trắng. Quan hệ giữa Mỹ với nhiều đồng minh truyền thống tại châu Âu xuất hiện những khác biệt về thương mại, chia sẻ chi phí quốc phòng và định hướng chiến lược. Trong khi đó, cạnh tranh với Nga và Trung Quốc đòi hỏi Washington phải duy trì mạng lưới đối tác đủ rộng để bảo vệ lợi ích toàn cầu.

Trong hoàn cảnh đó, Thổ Nhĩ Kỳ mang lại nhiều lợi thế mà không nhiều quốc gia có thể thay thế. Ankara vừa có vị trí địa lý chiến lược, vừa duy trì ảnh hưởng đáng kể tại nhiều khu vực, đồng thời có khả năng đối thoại với cả phương Tây, Nga, Trung Quốc và nhiều quốc gia Trung Đông. Chính khả năng kết nối nhiều không gian địa chính trị khác nhau khiến Thổ Nhĩ Kỳ trở thành một mắt xích quan trọng trong chiến lược của Mỹ.

Tuy nhiên, sự xích lại gần giữa Washington và Ankara không đồng nghĩa với việc những khác biệt cơ bản đã được giải quyết. Các bất đồng liên quan đến S-400, chính sách đối với Syria, tranh chấp ở Đông Địa Trung Hải hay định hướng đối ngoại độc lập của Thổ Nhĩ Kỳ vẫn tiếp tục tồn tại. Khả năng khôi phục hoàn toàn lòng tin chiến lược còn phụ thuộc vào việc hai bên có thể tìm được cơ chế dung hòa lợi ích trong những vấn đề cốt lõi hay không. Vì vậy, dù vẫn còn nhiều khác biệt, xu hướng tăng cường hợp tác giữa hai bên nhiều khả năng sẽ tiếp tục được thúc đẩy trên cơ sở lợi ích thực dụng và những yêu cầu mới của cục diện địa chính trị toàn cầu.