Hiệp ước Di cư và Tị nạn của Liên minh châu Âu: Cuộc cải tổ sâu rộng

Sự ra đời của hiệp ước không chỉ phản ánh những thay đổi mạnh mẽ trong cách tiếp cận của EU đối với vấn đề di cư sau một thập kỷ mà còn cho thấy nỗ lực của khối nhằm cân bằng giữa trách nhiệm nhân đạo và yêu cầu bảo đảm an ninh biên giới.

Hiệp ước được xem là cuộc cải tổ sâu rộng nhất đối với hệ thống quản lý nhập cư và tị nạn của khối kể từ cuộc khủng hoảng người di cư năm 2015, thời điểm hơn 1 triệu người từ Syria, Afghanistan, Iraq và nhiều quốc gia khác tràn vào châu Âu làm rung chuyển nền chính trị của lục địa già.

Trọng tâm của hiệp ước là thiết lập một cơ chế quản lý di cư thống nhất hơn giữa các quốc gia thành viên. Theo đó, những người nhập cư trái phép hoặc xin tị nạn khi đến biên giới ngoài của EU sẽ phải trải qua quy trình sàng lọc bắt buộc, bao gồm xác minh danh tính, kiểm tra an ninh và thu thập dữ liệu sinh trắc học. EU cũng mở rộng cơ sở dữ liệu chung về người di cư nhằm tăng cường khả năng theo dõi, kiểm soát và ngăn chặn tình trạng di chuyển tự do giữa các quốc gia thành viên...

Một trong những điểm gây tranh cãi nhất là cơ chế “đoàn kết bắt buộc nhưng linh hoạt”. Theo đó, các nước thành viên không muốn tiếp nhận người tị nạn có thể lựa chọn đóng góp tài chính hoặc hỗ trợ hậu cần cho các quốc gia chịu áp lực lớn ở tuyến đầu như: Italia, Hy Lạp, hay Tây Ban Nha. Mức quy đổi được xác định là 20.000 euro cho mỗi người tị nạn mà một quốc gia từ chối tiếp nhận. Khoản tiền này được đưa vào quỹ hỗ trợ các quốc gia đang chịu áp lực nhập cư lớn để xây dựng và vận hành các trung tâm tiếp nhận người tị nạn, tăng cường lực lượng kiểm soát biên giới, hỗ trợ hồi hương những người bị từ chối… Cơ chế này được thiết kế nhằm giải quyết tình trạng bất đồng kéo dài nhiều năm qua giữa các nước Đông Âu và Tây Âu về việc phân bổ người tị nạn.

Đáng chú ý, EU cho phép thiết lập các “trung tâm hồi hương” tại các quốc gia thứ ba ngoài khối. Đây là mô hình tương tự như những gì Anh từng đề xuất với Rwanda hay Italia triển khai với Albania. Người nhập cư không đủ điều kiện để ở lại EU có thể được chuyển đến các trung tâm này trong thời gian chờ hồi hương.

Theo nhận định của các nhà phân tích, nếu cuộc khủng hoảng năm 2015 đặt trọng tâm vào cứu trợ nhân đạo và tiếp nhận người tị nạn thì hiệp ước mới cho thấy một sự chuyển dịch rõ rệt sang ưu tiên kiểm soát biên giới.

Trong gần một thập kỷ qua, nhiều quốc gia EU liên tục phải đối mặt với các đợt di cư quy mô lớn từ Trung Đông, châu Phi và gần đây là Ukraine. Áp lực lên hệ thống phúc lợi xã hội, nhà ở, y tế và giáo dục ngày càng gia tăng. Đồng thời, vấn đề nhập cư cũng trở thành chủ đề nóng trong các cuộc bầu cử, góp phần thúc đẩy sự trỗi dậy của các đảng dân túy và cánh hữu tại nhiều nước như: Pháp, Đức, Hà Lan, Áo hay Italia.

Hiệp ước mới được kỳ vọng sẽ giúp EU phân bổ lại gánh nặng tiếp nhận người di cư, giảm áp lực cho các quốc gia tuyến đầu. Việc thống nhất quy trình sàng lọc và xét duyệt hồ sơ tị nạn cũng có thể rút ngắn thời gian xử lý, hạn chế tình trạng tồn đọng kéo dài. Bên cạnh đó, hệ thống quản lý dữ liệu tập trung và các biện pháp kiểm tra an ninh chặt chẽ hơn sẽ hỗ trợ ngăn chặn tội phạm xuyên biên giới, buôn người và các nguy cơ an ninh khác.

Tuy nhiên, cũng có nhiều ý kiến lo ngại rằng, cơ chế xử lý nhanh có thể khiến nhiều trường hợp thực sự cần bảo vệ sẽ không được xem xét thấu đáo. Trong khi đó, việc chuyển người di cư sang các quốc gia ngoài EU cũng đặt ra câu hỏi về trách nhiệm pháp lý và tiêu chuẩn nhân quyền tại những nơi tiếp nhận.

Mặc dù vậy, Hiệp ước Di cư và Tị nạn mới đánh dấu một bước ngoặt trong chính sách nhập cư của EU. Nó phản ánh thực tế rằng châu Âu đang chuyển từ cách tiếp cận thiên về nhân đạo sang mô hình quản trị và kiểm soát rủi ro.

Liệu hiệp ước có giúp EU giải quyết được bài toán nhập cư kéo dài suốt một thập kỷ qua hay không vẫn còn cần thời gian kiểm chứng. Tuy nhiên, rõ ràng đây sẽ là một trong những phép thử lớn nhất đối với khả năng duy trì đoàn kết nội khối cũng như cân bằng giữa an ninh biên giới và các giá trị nhân đạo, vốn luôn được “ngôi nhà chung” của 27 thành viên đề cao.