Châu Âu trước sức ép kép từ giá năng lượng và nợ công

Giá năng lượng tăng gây áp lực chi ngân sách

Xung đột tại Trung Đông khiến nguồn cung năng lượng toàn cầu căng thẳng, đẩy giá dầu mỏ và khí đốt lên cao, tạo thêm sức ép đối với nền kinh tế châu Âu vốn phụ thuộc lớn vào năng lượng nhập khẩu. Giá năng lượng leo thang không chỉ khiến chi phí sinh hoạt của người dân gia tăng mà còn tác động dây chuyền đến hoạt động sản xuất, kinh doanh và giá cả hàng hóa, dịch vụ.

Theo số liệu ước tính sơ bộ của Cơ quan Thống kê EU (Eurostat), tỷ lệ lạm phát tại Khu vực đồng euro trong tháng 9-2026 tăng lên 3,8%, so với mức 3,2% của tháng trước. Trong đó, giá năng lượng tăng 18,8% so với cùng kỳ năm 2025, trở thành nhân tố quan trọng thúc đẩy lạm phát.

Để giảm bớt tác động, nhiều chính phủ châu Âu triển khai các biện pháp như giảm thuế nhiên liệu, can thiệp giá năng lượng, trợ cấp cho hộ gia đình và doanh nghiệp. Theo Ủy ban châu Âu (EC), kể từ khi xung đột Trung Đông bùng phát, 25 quốc gia thành viên EU đã áp dụng các biện pháp tài khóa, với tổng chi phí ngân sách dự kiến lên tới 17,9 tỷ euro trong năm 2026. Đáng chú ý, hơn hai phần ba khoản hỗ trợ được dành cho các biện pháp bình ổn giá trên diện rộng, thay vì tập trung vào những nhóm đối tượng dễ bị tổn thương.

Giới phân tích cho rằng, trợ cấp tuy giúp giảm bớt khó khăn trước mắt nhưng khó giải quyết nguyên nhân căn bản khiến giá năng lượng tăng cao. Báo cáo của Cơ chế Bình ổn châu Âu (ESM) chỉ ra rằng, trong cuộc khủng hoảng năng lượng năm 2022, một số quốc gia gặp khó khăn khi chấm dứt các chương trình hỗ trợ trên diện rộng do sức ép bầu cử và bất đồng chính trị. Trong bối cảnh dư địa tài khóa ngày càng hạn hẹp, việc kéo dài các biện pháp này sẽ khiến gánh nặng ngân sách thêm lớn.

Gánh nặng nợ công thu hẹp dư địa chính sách

So với cuộc khủng hoảng năng lượng năm 2022, các quốc gia châu Âu hiện phải đối mặt với chi phí vay vốn cao hơn và áp lực tài chính công nặng nề hơn, khiến khả năng mở rộng các chương trình hỗ trợ thông qua vay nợ bị thu hẹp.

Theo nghiên cứu của Ngân hàng Trung ương châu Âu (ECB), khi hai cú sốc năng lượng năm 2022 và 2026 bắt đầu xuất hiện, tỷ lệ nợ công trên GDP của Khu vực đồng euro đều ở mức gần 89%. Tuy nhiên, năm 2022, chi phí vay vốn của các chính phủ ở mức gần thấp nhất trong lịch sử, trong khi sự phục hồi kinh tế sau đại dịch Covid-19 góp phần giảm sức ép nợ công. Đến năm 2026, lãi suất và chi phí huy động vốn tăng khiến dư địa tài khóa bị thu hẹp đáng kể.

Tại Pháp, những lo ngại về triển vọng tài chính công và tình trạng bất ổn chính trị khiến thị trường trái phiếu chịu sức ép lớn. Lợi suất trái phiếu chính phủ Pháp kỳ hạn 10 năm có thời điểm tiến sát 5%, mức cao nhất kể từ năm 2002. Điều này đồng nghĩa với việc chính phủ phải trả lãi cao hơn khi phát hành nợ mới, làm thu hẹp nguồn lực dành cho đầu tư công, phúc lợi xã hội và các nhiệm vụ phát triển kinh tế.

Italy cũng đứng trước sức ép tài chính đáng kể. Theo dự báo của EC, tỷ lệ nợ công trên GDP của nước này năm 2026 dự kiến đạt 138,5%, trong khi thâm hụt ngân sách ở mức 2,9% GDP. Với gánh nặng nợ công lớn, việc mở rộng trợ cấp năng lượng không chỉ có nguy cơ làm tăng thâm hụt ngân sách mà còn khiến giới đầu tư thêm lo ngại về tính bền vững của nợ công, tiếp tục đẩy chi phí vay vốn lên cao.

Thực tế cho thấy, giá năng lượng tăng đang tạo sức ép kép đối với tài chính công châu Âu. Chính phủ vừa phải tăng chi hỗ trợ người dân, doanh nghiệp, vừa phải đối mặt với chi phí huy động vốn ngày càng lớn, tiềm ẩn nguy cơ gia tăng thâm hụt ngân sách và nợ công.

EU thận trọng trước yêu cầu nới lỏng tài khóa

Trước sức ép từ giá năng lượng và lạm phát, một số quốc gia thành viên EU đề nghị tăng tính linh hoạt trong việc áp dụng các quy định tài khóa. Tuy nhiên, EC vẫn thận trọng trước khả năng tiếp tục nới lỏng các ràng buộc về ngân sách.

Tại cuộc họp Nhóm các bộ trưởng tài chính Khu vực đồng euro (Eurogroup) ngày 8-10, Italy và Hy Lạp đề xuất tăng thêm dư địa tài khóa để ứng phó với tác động của giá năng lượng tăng cao. Tuy nhiên, Ủy viên châu Âu phụ trách kinh tế Valdis Dombrovskis cho rằng, khuôn khổ đánh giá tài khóa hiện hành đã tính đến yếu tố lạm phát. Việc liên tục bổ sung những cơ chế linh hoạt mới có thể làm suy giảm độ tin cậy của khuôn khổ tài khóa EU.

Chủ tịch Eurogroup Kyriakos Pierrakakis cũng nhấn mạnh yêu cầu vừa bảo vệ người dân trước tác động của giá năng lượng tăng cao, vừa tránh tạo thêm gánh nặng quá mức đối với tài chính công.

Những tuyên bố trên cho thấy EU đang ưu tiên các biện pháp hỗ trợ tạm thời, có trọng tâm, trọng điểm trong khuôn khổ tài khóa hiện hành, thay vì nới lỏng các quy định trên diện rộng để tăng mạnh trợ cấp.

Về lâu dài, châu Âu vẫn phải giải quyết những điểm yếu mang tính cơ cấu, nhất là sự phụ thuộc vào năng lượng nhập khẩu, đồng thời đa dạng hóa nguồn cung và nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng. Giá năng lượng leo thang không chỉ tạo sức ép đối với đời sống người dân và hoạt động của doanh nghiệp mà còn đặt tài chính công châu Âu trước một phép thử lớn. Hỗ trợ nền kinh tế là yêu cầu cấp thiết, nhưng nếu thiếu tính toán dài hạn, chính những khoản hỗ trợ đó có thể làm trầm trọng thêm gánh nặng ngân sách. Tìm được điểm cân bằng giữa giảm sức ép lạm phát, duy trì tăng trưởng và kiểm soát nợ công đang là thách thức không nhỏ đối với EU.