Ông tiến sĩ hơn nửa thế kỷ dấn thân đi tìm cá

Dành trọn tâm huyết cuộc đời tìm kiếm loài cá mới

Ngày xuân, trong căn nhà ở phường Trường Vinh (Nghệ An), Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự (SN 1935) say sưa kể về cuộc đời khoa học gắn với những loài cá nước ngọt. Sinh ra ở huyện Đô Lương (cũ), từ nhỏ chàng trai Nguyễn Thái Tự đã nổi tiếng học giỏi, có chí phấn đấu hơn người. Lên cấp 3, Tự xuống Vinh tiếp tục đèn sách ở Trường cấp 3 Huỳnh Thúc Kháng. Buổi đến trường, buổi làm thuê để kiếm tiền ăn học.

Với ý chí vượt khó, Nguyễn Thái Tự đậu vào ĐH Tổng hợp Hà Nội và quyết định chọn Khoa Vạn vật học với ước mơ làm được một điều gì đó cho quê hương, đất nước. Tại đây, ông được Giáo sư Đào Văn Tiến - ông tổ ngành động vật học Việt Nam trực tiếp dìu dắt, hướng dẫn.

Ra trường, Nguyễn Thái Tự được phân công về giảng dạy tại Trường Đại học Sư phạm Vinh trong hoàn cảnh hết sức đặc biệt. Ngày ấy, sinh viên đã tề tựu đông đủ mà chưa có thầy. Ông là một trong ba cán bộ giảng dạy đầu tiên được giao nhiệm vụ xây dựng khoa Sinh học. Không chỉ giảng dạy, ông còn kiêm luôn vai trò phụ tá thí nghiệm, mua sắm thiết bị cho phòng thí nghiệm, xây dựng tủ sách chuyên ngành phục vụ giảng dạy và nghiên cứu.

Sau đó, ông bắt tay vào nghiên cứu đề tài “Cá sông Lam”, nhằm phục vụ việc khai thác, sử dụng hợp lý một nguồn lợi lớn của tỉnh Nghệ An. Đề tài này sau đó được Bộ Giáo dục khen thưởng giúp uy tín khoa học của ông dần được nâng cao.

Vào năm 1992, khi chương trình “Nghiên cứu khoa học cơ bản trong lĩnh vực khoa học tự nhiên” do GS. Nguyễn Văn Hiệu chủ trì được triển khai, Nguyễn Thái Tự được giao làm chủ nhiệm đề tài cấp Nhà nước “Bảo tồn đa dạng sinh học Bắc Trường Sơn” kéo dài suốt 14 năm. Phong Nha - Kẻ Bàng trở thành địa bàn nghiên cứu trọng điểm của ông. Ông nhớ như in những tháng ngày ăn cơm nắm, ngủ giữa rừng, sống chung với vắt,muỗi… để thực hiện đề tài.

Nổi bật nhất trong đề tài này là công bố về các loài cá nước ngọt ở Phong Nha - Kẻ Bàng. Bên cạnh đó ông lần lượt cho ra đời các công trình như: “Bảo tồn đa dạng sinh học cá vùng núi đá vôi Phong Nha - Kẻ Bàng”, “Nguồn lợi cá và bảo vệ loài cá ở Vũ Quang (Hà Tĩnh)”, “Một họ cá, một khu địa động vật quan trọng với nghề cá Việt Nam”... Trong đó, phải kể đến việc ông 3 năm kiên trì chứng minh với các chuyên gia quốc tế về việc phát hiện loài cá mới La Giang trong chuyến khảo sát tại Vũ Quang. Loài cá mới của thế giới với tên gọi Parazacco vuquangensis, Tu, 1995, sau đó được đưa vào Sách Đỏ Việt Nam.

Cũng trong thời gian ăn cơm nắm, ngủ cùng vắt, muỗi và giá lạnh giữa đại ngàn núi đá vôi Phong Nha - Kẻ Bàng, tiến sĩ Nguyễn Thái Tự và cộng sự đã khiến thế giới phải chú ý vì những phát hiện mới. Tại đây, ông đã tìm ra hàng chục loài cá mới cho thế giới, như cá chép được ông đặt tên là Cyprimus Hieni, cá Mại Quảng Bình... Trong hơn 500 loài cá nước ngọt được ghi nhận ở Việt Nam, tiến sĩ Tự đã tìm được 162 loài ở Phong Nha - Kẻ Bàng.

Học tập, làm theo lời Bác bằng nghiên cứu khoa học

Trong suốt cuộc đời kết hợp giảng dạy với nghiên cứu khoa học, phục vụ thực tiễn, dù gặp không ít khó khăn, nhưng Nguyễn Thái Tự luôn lấy lời dạy của Bác làm kim chỉ nan. “Không có việc gì khó, chỉ sợ lòng không bền” đã thấm sâu vào máu thịt giúp tôi vượt qua tất cả trong niềm hạnh phúc. Bác còn dạy học đi đôi với hành, vì vậy tất cả các đề tài nghiên cứu khoa học của tôi đều hướng tới giải quyết những vấn đề mà thực tiễn đất nước đang đặt ra”, ông chia sẻ về hành trình dài của mình trong suốt thời gian qua.

Hơn nửa thế kỷ đi tìm cá, Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự đã công bố 72 công trình khoa học cấp quốc gia và quốc tế, viết 10 cuốn sách. Trong đó, có những giáo trình về Động vật học, Động vật Chí Việt Nam, Sách đỏ Việt Nam và Danh mục đỏ Việt Nam. Năm 2012, Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học và công nghệ. Mới đây, ông được vinh danh Điển hình tiêu biểu toàn quốc trong học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh năm 2025.

Giờ đây, trong căn nhà nhỏ của Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự tấm bằng vinh danh Điển hình tiêu biểu toàn quốc trong học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh được trưng bày trang trọng. Sự ghi nhận ấy đến với ông dù muộn màng nhưng đầy ý nghĩa, như một dấu son cho hành trình nghiên cứu khoa học bền bỉ, thầm lặng và giàu giá trị đối với nền khoa học nước nhà.