Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát và hành trình hơn một thập kỷ với hình tượng ngựa

Mở đầu câu chuyện về bộ sưu tập Ngựa năm nay, nghệ nhân ưu tú Nguyễn Tấn Phát chia sẻ, đây không phải là ý tưởng mới hình thành trong vài năm gần đây, mà đã được anh ấp ủ từ rất sớm. “Hình tượng ngựa là hình tượng mà tôi rất yêu thích, nên tôi bắt đầu làm từ rất lâu rồi, từ cách đây khoảng 10 năm”, anh nói. Từ những ngày đầu nghiên cứu, thử nghiệm tạo hình, anh đã cho ra đời những mẫu tượng ngựa đầu tiên và không ngừng phát triển, hoàn thiện cho tới hôm nay.

Trong suốt quãng thời gian kéo dài khoảng một thập kỷ, các mẫu ngựa liên tục được làm mới. Theo nghệ nhân, đó là một hành trình đi qua nhiều thăng trầm và biến động, vì thế bản thân mỗi tác phẩm cũng mang trong mình nhiều lớp cảm xúc, nhiều câu chuyện gắn với từng thời điểm sống và làm nghề. Với anh, mỗi con ngựa không chỉ là một sản phẩm tạo hình, mà còn là dấu vết của thời gian và trải nghiệm.

Nói về sự khác biệt của bộ sưu tập năm nay so với những năm trước, nghệ nhân ưu tú Tấn Phát cho rằng trước hết sự khác nhau nằm ngay ở từng hình tượng. Mỗi con ngựa đã mang một dáng vẻ, một tinh thần riêng. Tuy nhiên, điều đáng chú ý hơn là sự phong phú về kiểu dáng và cách tiếp cận. Do được tích lũy qua một quá trình dài, bộ sưu tập năm nay đa dạng hơn về hình thức, đồng thời có thêm những thay đổi trong cách làm.

“Năm nay tôi mở không gian để du khách đến cùng trải nghiệm, cùng làm sản phẩm”, anh chia sẻ. Theo anh, việc này trước hết nhằm tạo không khí, sự lan tỏa cho nghề sơn mài truyền thống, đồng thời cũng hỗ trợ được một phần công việc trong xưởng.

Điểm nhấn xuyên suốt trong bộ sưu tập chính là hình tượng Thánh Gióng. Nghệ nhân cho biết, những tác phẩm ngựa gắn với người cưỡi đều hướng tới hình tượng vị thánh trong truyền thuyết, và toàn bộ dự án được anh đặt tên là “Gióng”, với mong muốn hình ảnh ngựa của Thánh Gióng có thể bước ra từ huyền thoại.

“Tôi nghĩ ngựa có lẽ là hình tượng con giáp hiếm hoi có thể gắn với hình tượng của một vị thánh”, nghệ nhân Tấn Phát nói.

Vì thế, con ngựa trong bộ sưu tập không chỉ mang ý nghĩa của một con vật lao động hay phương tiện di chuyển, mà còn gắn chặt với lịch sử và văn hóa dân tộc. Theo nghệ nhân, trong văn hóa Việt Nam, ngựa còn mang tinh thần chiến thắng, là biểu tượng của sự đoàn kết để vượt qua khó khăn.

Ở tầng nghĩa rộng hơn, ngựa còn tượng trưng cho tinh thần luôn tiến bước, luôn vươn xa, cho sức bền bỉ và khát vọng hướng tới tương lai như những hình ảnh quen thuộc “mã đáo thành công”, “bát mã truy phong”.

Chia sẻ về mong muốn đưa sơn mài Việt Nam vươn ra thế giới, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát cho rằng đây không chỉ là khát vọng cá nhân, mà là mong muốn chung của cả nền sơn mài Việt Nam.

Theo anh, sơn mài là một nghề hiếm, bởi phụ thuộc vào điều kiện địa chất và nguồn cây sơn - không phải quốc gia nào cũng có. Ở khu vực Đông Á và Đông Nam Á, chỉ một số nước như Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc, Myanmar hay Lào có sơn mài, nhưng sơn mài Việt Nam đã tạo được dấu ấn riêng khi phát triển lên tầm hội họa.

Anh cũng cho biết, thời gian gần đây, ngành văn hóa tổ chức nhiều triển lãm liên tục nhằm làm tiền đề cho việc đề cử sơn mài trở thành Di sản UNESCO. Một số sản phẩm của anh đã được lựa chọn trưng bày tại Bảo tàng Đà Nẵng và tham gia triển lãm sơn mài tại Pháp trong quá trình này.

Về quy trình làm nghề, nghệ nhân cho biết, với một sản phẩm sơn mài kích thước khoảng 25-30 cm, thời gian hoàn thiện thường kéo dài khoảng một tháng, trong đó 15 ngày cho khâu tạo hình và 15 ngày cho công đoạn làm sơn. Với những tác phẩm lớn, thời gian có thể kéo dài hơn rất nhiều. Anh khẳng định, làm sơn mài không thể chỉ một mình mà luôn cần có sự hỗ trợ của cả một nhóm thợ.

Trong bộ sưu tập năm nay, bên cạnh loạt tác phẩm Thánh Gióng mang tính biểu tượng về nội dung, tác phẩm có quy mô lớn nhất là bộ “Bát mã truy phong”, gồm bảy ghế ngựa và một bàn ngựa. Theo nghệ nhân, một ghế ngựa lớn tượng trưng cho ngựa mẹ - biểu trưng cho nền tảng và hiện tại, còn bảy ghế nhỏ là bảy ngựa con - biểu tượng cho những kỳ vọng phát triển trong tương lai. Toàn bộ bộ tác phẩm này dự kiến cần hơn một năm để hoàn thiện.

So với những năm trước, bộ sưu tập năm nay cũng có nhiều đổi mới về chất liệu khi kết hợp gỗ, đá ong, tre, rơm… Tính ứng dụng được mở rộng với các sản phẩm như bàn, ghế, tủ, đôn, trong đó xuất hiện thêm dòng tủ ngựa.

Bên cạnh sáng tác, nghệ nhân Nguyễn Tấn Phát vẫn duy trì các lớp học sơn mài hàng tuần tại xưởng, chủ yếu theo hình thức trải nghiệm.

Theo anh, mục tiêu lớn nhất là lan tỏa nghề sơn mài truyền thống tới cộng đồng. Anh coi đây là một phần trong nỗ lực làm phong phú thêm sản phẩm du lịch cho làng cổ Đường Lâm - vùng đất di sản, nơi có Chùa Mía với hệ thống tượng sơn mài cổ nhiều nhất Việt Nam. “Tôi muốn du khách đến Đường Lâm không chỉ tham quan, mà còn có thêm những trải nghiệm văn hóa thực sự sống động”, anh nói.

Một số hình ảnh phóng viên ghi nhận:

Năm 2017, anh Nguyễn Tấn Phát được UBND TP Hà Nội tặng danh hiệu Nghệ nhân Hà Nội, ngành nghề khảm trai, sơn mài. Năm 2023, anh được UBND thị xã Sơn Tây (cũ) tặng giấy khen đã có thành tích trong hoạt động phát triển văn hóa, nghệ thuật và kinh tế du lịch... Năm 2025, anh được trao tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú.

Không dừng ở sáng tác, anh Phát tích cực tham gia truyền nghề, đào tạo thế hệ kế cận, tổ chức các hoạt động trải nghiệm sơn mài cho học sinh, sinh viên, góp phần đưa nghề truyền thống đến gần hơn với cộng đồng, đặc biệt là giới trẻ - lực lượng quyết định tương lai của làng nghề.