Phép thử khắc nghiệt đối với nền “kinh tế kháng cự” của Iran

Không giống như cấm vận làm nền kinh tế Iran đuối sức dần theo thời gian, bom đạn chiến tranh đang phá hủy ngay tức thì những gì được coi là nền tảng của nền kinh tế. Mô hình “kinh tế kháng cự” của Iran liệu có đủ sức giúp đất nước đứng vững hay chỉ kéo dài thêm một cuộc khủng hoảng không hồi kết?

Những con số thống kê cho thấy sức ép đối với nền kinh tế Iran đã vượt xa một cuộc khủng hoảng tiền tệ thông thường. Theo Financial Times, ngày 19-7 vừa qua, đồng rial rơi xuống mức khoảng 1,95 triệu rial đổi 1USD trên thị trường tự do, mất gần 10% giá trị kể từ khi lệnh ngừng bắn mong manh giữa Mỹ và Iran bắt đầu rạn nứt đầu tháng 7. Lạm phát so với cùng kỳ năm ngoái cũng đã tiến sát 90% vào tháng 6.

Cho dù Iran nỗ lực theo đuổi mô hình “kinh tế kháng cự”, nhưng thực tế, ngay cả trước khi cuộc chiến mà Mỹ và Israel phát động bắt đầu vào tháng 2-2026, nền kinh tế Iran đã rơi vào tình trạng khủng hoảng nghiêm trọng, phải vật lộn với lạm phát tăng vọt, các lệnh trừng phạt quốc tế và nhiều năm quản lý yếu kém. Tình hình trở nên tồi tệ hơn sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump tuần trước tái áp đặt lệnh phong tỏa các cảng của Iran nhằm cắt đứt hoạt động xuất khẩu dầu mỏ và làm gián đoạn nhập khẩu. Mỹ cũng thu hồi một lệnh miễn trừ cho phép Iran bán dầu mỏ vốn là nguồn sống của nền kinh tế Iran.

Financial Times dẫn đánh giá của chuyên gia Albert Boghosian, nhà kinh tế học tại Đại học Tehran, cho rằng Iran có khả năng tự đáp ứng nhiều nhu cầu cơ bản trong nước, đặc biệt là nguồn cung lương thực. Trong nhiều năm, Iran đã xây dựng cái mà nước này gọi là nền “kinh tế kháng cự”, được thiết kế để có khả năng tự cung, tự cấp và đa dạng hóa ở mức đủ để cho phép chống chọi trước các lệnh trừng phạt, xung đột và bất ổn trong nước ngay cả khi phải đối mặt với tình trạng trì trệ nghiêm trọng.

Nói một cách khác, trong mô hình “kinh tế kháng cự”, nền kinh tế Iran không hoàn toàn tách khỏi thế giới, mà cố gắng tạo ra đủ năng lực tự chủ để có thể tồn tại khi các kênh thương mại, tài chính và năng lượng bị bóp nghẹt. Các tuyến buôn bán trên bộ qua biên giới phía Bắc và phía Tây được duy trì như những mạch máu thay thế. Các ngành công nghiệp trong nước, dù chịu nhiều hạn chế, vẫn được kỳ vọng giảm bớt sự phụ thuộc vào nhập khẩu.

Nhưng sức chịu đựng của nền "kinh tế kháng cự” không phải là vô hạn và đây cũng không phải là một bức tường bất khả xâm phạm. Dù sao đây cũng chỉ là một cơ chế giúp Iran chịu đựng được những sức ép chứ khó có thể đưa nền kinh tế tăng trưởng trở lại hay vượt qua khủng hoảng. Iran có thể duy trì nguồn cung thực phẩm, sửa chữa nhanh những tuyến đường sắt bị đánh phá hay khôi phục các tuyến giao thông bị gián đoạn. Nhưng điều khó hơn nhiều là duy trì sức mua của người dân khi lạm phát tăng vọt và hoạt động sản xuất bị chiến tranh làm tê liệt.

Sức ép ấy đã trở nên đặc biệt nghiêm trọng sau nhiều tháng giao tranh. Theo ước tính của phía Iran, thiệt hại do chiến tranh gây ra lên tới 270 tỷ USD. Hai tập đoàn thép lớn nhất nước này bị đánh phá, các nhà máy hóa dầu bị tấn công, kéo theo tình trạng mất việc làm trên diện rộng. Một quan chức Bộ Lao động Iran từng cho biết, khoảng 2 triệu người đã mất việc làm trực tiếp hoặc gián tiếp do chiến tranh. Đó rõ ràng là những tổn thất mà không một cơ chế né tránh cấm vận nào có thể dễ dàng bù đắp.

Chính phủ Iran đang phải cùng lúc giữ cho người dân có đủ lương thực, ngăn lạm phát vượt khỏi tầm kiểm soát và bảo đảm nguồn lực cho một cuộc đối đầu quân sự kéo dài. Iran đã học được cách thích nghi với cấm vận, phong tỏa và những hạn chế thương mại. Nhưng một nền kinh tế có thể né tránh các biện pháp trừng phạt không đồng nghĩa với việc có thể dễ dàng phục hồi sau những cuộc không kích nhằm vào các nhà máy, cây cầu, đường sắt và cơ sở hạ tầng thiết yếu.

Eo biển Hormuz vì thế trở thành điểm nghẽn đặc biệt quan trọng. Trước khi giao tranh bùng phát, khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng của thế giới đi qua tuyến hàng hải này. Khi được nới lỏng một phần các hạn chế, Iran đã tranh thủ đẩy mạnh xuất khẩu, với hơn 80 triệu thùng dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ được vận chuyển trong thời gian ngừng bắn. Nhưng khi thỏa thuận đổ vỡ, các cảng biển và tuyến vận tải của Iran lại trở thành mục tiêu tấn công. Những tuyến đường bộ có thể giúp Iran duy trì hàng hóa thiết yếu, song không thể thay thế hoàn toàn Hormuz về tốc độ, chi phí và quy mô vận chuyển nguyên liệu cho công nghiệp.

Dẫu sao những nỗ lực hiện nay cũng đã giúp Iran đứng vững trước cấm vận và chiến tranh lâu hơn dự tính của đối phương. Chặng đường chông gai phía trước mới là phép thử thực sự khắc nghiệt.