Cách EU 'cai nghiện' khí đốt qua từng đợt khủng hoảng năng lượng?

Cuộc xung đột Mỹ - Iran và tình trạng gián đoạn vận tải qua eo biển Hormuz trong năm 2026 một lần nữa gây sức ép lên an ninh năng lượng châu Âu. Nguồn cung dầu khí từ Trung Đông bị hạn chế làm gia tăng nguy cơ thiếu hụt nhiên liệu và đẩy giá năng lượng lên cao.

Tình hình gợi lại cuộc khủng hoảng năm 2022, khi xung đột Nga - Ukraine khiến nguồn cung khí đốt từ Nga sang châu Âu bị gián đoạn. EU sau đó triển khai kế hoạch REPowerEU nhằm giảm phụ thuộc vào khí đốt Nga, đa dạng hóa nguồn cung và đẩy nhanh chuyển đổi năng lượng.

EU giảm 20% nhu cầu khí đốt trong ba năm

Trong giai đoạn 2021-2024, EU giảm khoảng 80 tỷ m³ khí đốt tiêu thụ, tương đương 20%. Các hộ gia đình đóng góp 32% tổng mức giảm, ngành công nghiệp chiếm 30%, sản xuất điện và nhiệt chiếm 28%, còn dịch vụ thương mại và công cộng chiếm 10%.

Mức giảm tập trung chủ yếu tại các nền kinh tế lớn. Đức giảm 16,6 tỷ m³, Italia giảm 14 tỷ m³, tiếp theo là Pháp, Hà Lan và Tây Ban Nha. Riêng năm quốc gia này đóng góp khoảng 72% tổng lượng khí đốt EU tiết kiệm được.

Ở lĩnh vực hộ gia đình, Đức dẫn đầu với mức giảm 7 tỷ m³, tiếp theo là Italia với 5,1 tỷ m³ và Pháp với 3,5 tỷ m³. Thời tiết mùa đông ôn hòa, các biện pháp tiết kiệm năng lượng, giá nhiên liệu cao khiến người dân hạn chế sưởi ấm và việc sử dụng máy bơm nhiệt ngày càng phổ biến đều góp phần tạo nên xu hướng này.

Tiêu thụ khí đốt công nghiệp cũng giảm mạnh tại Đức và Italia, lần lượt khoảng 6 tỷ m³ và 2,8 tỷ m³. Tuy nhiên, mức giảm này không hoàn toàn phản ánh hiệu quả sử dụng năng lượng, bởi một phần có thể đến từ việc doanh nghiệp thu hẹp sản xuất hoặc di dời các hoạt động tiêu thụ nhiều năng lượng do chi phí nhiên liệu tăng.

Điện gió và điện mặt trời từng bước thay thế khí đốt

Một thay đổi quan trọng trong cơ cấu năng lượng châu Âu là sự gia tăng nhanh chóng của điện gió và điện mặt trời. Năm 2024, năng lượng tái tạo đáp ứng 47,5% tổng nhu cầu điện của EU, tăng 2,1 điểm phần trăm so với năm trước. Trong cơ cấu điện tái tạo, điện gió chiếm 38%, thủy điện chiếm 26,4% và điện mặt trời chiếm 23,4%.

Trong giai đoạn 2022-2024, các nước EU lắp đặt thêm 146 GW công suất điện mặt trời và hơn 42 GW công suất điện gió. Đức, Tây Ban Nha, Ba Lan, Italia và Pháp nằm trong nhóm quốc gia dẫn đầu về phát triển các nguồn điện này.

Tuy nhiên, tác động của năng lượng tái tạo đối với nhu cầu khí đốt không giống nhau giữa các nước. Italia, Tây Ban Nha và Pháp ghi nhận mức giảm lớn nhất về lượng khí đốt sử dụng trong sản xuất điện và nhiệt, lần lượt khoảng 5,5 tỷ m³, 3,1 tỷ m³ và 2,9 tỷ m³. Sự mở rộng điện mặt trời góp phần giảm nhu cầu khí đốt tại Italia và Tây Ban Nha, trong khi Pháp còn được hưởng lợi từ việc nguồn cung điện hạt nhân phục hồi.

Tại Tây Ban Nha và Hà Lan, sản lượng điện từ khí đốt lần lượt giảm 27% và 22% trong giai đoạn 2021-2024. Điện gió, điện mặt trời và thủy điện tại Tây Ban Nha đã thay thế một phần sản lượng trước đây do các nhà máy khí đốt đảm nhận. Trong khi đó, năng lượng tái tạo cung cấp gần 66% sản lượng điện của Bồ Đào Nha vào năm 2024, giúp khí đốt dần trở thành nguồn dự phòng trong những năm khô hạn.

Dù vậy, phát triển năng lượng tái tạo không phải lúc nào cũng kéo theo mức giảm tương ứng của điện khí. Đức bổ sung nhiều công suất điện gió và điện mặt trời nhất EU trong giai đoạn 2022-2024, nhưng sản lượng điện từ khí đốt chỉ giảm khiêm tốn do các nguồn điện mới chủ yếu thay thế điện hạt nhân và điện than. Tại Ba Lan và Bulgaria, năng lượng tái tạo cũng chủ yếu cạnh tranh với than đá thay vì khí đốt.

Điều này cho thấy hiệu quả giảm tiêu thụ khí đốt còn phụ thuộc vào cơ cấu nguồn điện hiện có của từng quốc gia, chứ không chỉ nằm ở tốc độ phát triển năng lượng tái tạo.

Máy bơm nhiệt giúp giảm nhu cầu khí đốt trong sưởi ấm

Bên cạnh chuyển đổi nguồn phát điện, EU còn tập trung giảm sử dụng khí đốt trong hoạt động sưởi ấm tại các hộ gia đình và tòa nhà. Trong đó, máy bơm nhiệt được xem là công nghệ quan trọng.

Khác với lò hơi truyền thống phải đốt khí đốt hoặc nhiên liệu hóa thạch để tạo nhiệt, máy bơm nhiệt sử dụng điện để truyền nhiệt từ không khí bên ngoài, mặt đất hoặc nguồn nước vào công trình. Tùy điều kiện vận hành, một đơn vị điện năng tiêu thụ có thể tạo ra 3-4 đơn vị nhiệt.

Theo Eurostat, khoảng 50% tổng năng lượng tiêu thụ tại EU được sử dụng cho sưởi ấm và làm mát. Trong đó, hơn 70% vẫn đến từ nhiên liệu hóa thạch, chủ yếu là khí đốt. Vì vậy, thay thế hệ thống sưởi truyền thống bằng máy bơm nhiệt có thể giúp giảm đáng kể nhu cầu nhiên liệu nhập khẩu.

Theo Hiệp hội Bơm nhiệt châu Âu, các nước EU đã lắp đặt khoảng 7,8 triệu máy bơm nhiệt trong giai đoạn 2022-2024. Pháp dẫn đầu với khoảng 2 triệu máy, tiếp theo là Italia với 1,5 triệu máy và Đức với gần 1 triệu máy. Một số quốc gia cũng triển khai trợ cấp và lộ trình loại bỏ dần lò hơi sử dụng nhiên liệu hóa thạch để thúc đẩy công nghệ này.

Trong 6 tháng đầu năm 2026, doanh số máy bơm nhiệt dân dụng tại 12 quốc gia châu Âu tăng 11% so với cùng kỳ năm trước. Những gián đoạn trên thị trường năng lượng liên quan đến eo biển Hormuz được xem là một trong những yếu tố thúc đẩy người tiêu dùng tìm kiếm giải pháp sưởi ấm ít phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch.

Kết hợp nhiều giải pháp để bảo đảm an ninh năng lượng

Nhiều quốc gia châu Âu đang theo đuổi hướng đi kết hợp điện gió, điện mặt trời và máy bơm nhiệt. Các công nghệ này có thể bổ trợ nhau theo mùa: điện mặt trời thường đạt sản lượng cao hơn vào mùa hè, trong khi điện gió có xu hướng phát huy hiệu quả hơn vào mùa đông, thời điểm nhu cầu sưởi ấm và tiêu thụ điện tăng cao.

Tuy nhiên, để mô hình này hoạt động ổn định, châu Âu vẫn cần đầu tư vào hệ thống lưu trữ năng lượng, mở rộng lưới điện và nâng cao khả năng điều chỉnh nhu cầu tiêu thụ. Đây là những yếu tố quan trọng để bảo đảm nguồn cung khi sản lượng điện gió và điện mặt trời suy giảm.

Kết quả giai đoạn 2021-2024 cho thấy EU đã đạt tiến triển đáng kể trong việc giảm tiêu thụ khí đốt, nhưng quá trình này chưa đồng đều giữa các quốc gia và lĩnh vực kinh tế. Tiết kiệm năng lượng, chuyển đổi nguồn phát điện và điện khí hóa hoạt động sưởi ấm đều đóng vai trò quan trọng.

Trong bối cảnh các cú sốc nguồn cung tiếp tục đe dọa thị trường năng lượng, bài toán của châu Âu không chỉ là tìm kiếm nguồn khí đốt thay thế mà còn là giảm nhu cầu sử dụng nhiên liệu này. Đây là hướng đi dài hạn nhằm tăng khả năng chống chịu trước biến động giá năng lượng, bảo đảm an ninh nguồn cung và tiến tới mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2050.