Vở chèo ‘Đạo học’: Góc nhìn mới về đạo làm thầy và tinh thần hiếu học

Tại Liên hoan Sân khấu Hà Nội mở rộng 2026, Nhà hát Chèo Hà Nội mang đến vở chèo “Đạo học” (kịch bản: Bùi Vũ Minh, đạo diễn: NSND Trịnh Thúy Mùi, chỉ đạo nghệ thuật: NSND Thu Huyền).

Vở chèo lấy cuộc đời và tư tưởng của Chu Văn An - một nhà giáo tiêu biểu trong lịch sử Việt Nam - làm trung tâm. Tuy nhiên, thay vì đi theo lối kể tiểu sử tuần tự, “Đạo học” tập trung vào những lựa chọn mang tính bước ngoặt trong cuộc đời của ông.

Trong vở diễn, từ trường làng đến chốn cung đình, nhà giáo Chu Văn An mang theo một quan niệm nhất quán: Học không chỉ để thành danh, có địa vị hay nắm giữ quyền lực, mà trước hết phải biết làm người. Tri thức chỉ thực sự có giá trị khi đi cùng đạo đức, lòng trung chính và tinh thần trách nhiệm. Người học không thể chỉ giỏi chữ nghĩa mà thiếu khả năng phân biệt đúng sai, càng không thể lấy những gì đã học làm phương tiện phục vụ lợi ích cá nhân.

Từ cách tiếp cận ấy, tác phẩm mở rộng câu chuyện lịch sử thành vấn đề mang tính phổ quát: Giá trị của giáo dục được đo bằng điều gì? Bằng tri thức mà người học tiếp nhận, địa vị họ đạt được hay cách họ sử dụng tri thức để ứng xử với con người và xã hội?

Câu hỏi ấy được đẩy lên qua những xung đột giữa người thầy và một bộ phận học trò khi bước vào vòng xoáy quyền lực. Những người từng được tiếp nhận tri thức, từng được giáo dưỡng về đạo lý có thể thay đổi trước sức hấp dẫn của danh lợi, để những toan tính cá nhân lấn át lẽ phải. Khi ấy, khoảng cách giữa điều được dạy và cách sống của người học trở thành nỗi day dứt của người thầy.

Khi Chu Văn An dâng “Thất trảm sớ”, đề nghị chém bảy kẻ nịnh thần được vua sủng ái không được chấp thuận, ông trả lại áo mũ, rời bỏ chốn quan trường. Quyết định ấy đặt nhân vật trước sự đối lập giữa danh vị và lương tâm, giữa việc tiếp tục ở lại để giữ địa vị với việc rời đi để bảo toàn khí tiết. Ông chấp nhận sự cô độc thay vì đánh đổi nguyên tắc sống lấy lợi ích cá nhân.

Đưa chi tiết lịch sử này vào trung tâm xung đột, “Đạo học” làm nổi bật một phương diện khác của đạo làm thầy: Người thầy không chỉ có trách nhiệm với học trò mà còn phải có trách nhiệm với xã hội, với những giá trị đúng đắn mà mình theo đuổi. Lời dạy sẽ khó có sức thuyết phục nếu chính người dạy không dám sống theo điều mình tin tưởng.

Lựa chọn đề tài lịch sử và hình tượng Chu Văn An, Nhà hát Chèo Hà Nội đặt “Đạo học” vào mạch nguồn văn hóa tôn sư trọng đạo, trọng hiền tài của dân tộc. Sức gợi của vở diễn không chỉ đến từ việc nhắc lại những giá trị đã được khẳng định trong lịch sử, mà còn từ cách đặt các giá trị ấy vào những xung đột sân khấu cụ thể.

Một điểm đáng chú ý của vở diễn là sự kết hợp giữa kinh nghiệm của các nghệ sĩ gạo cội và sức trẻ của đội ngũ diễn viên kế cận. Nhà nghiên cứu Nguyễn Thế Khoa đánh giá, “Đạo học” là vở diễn đề tài lịch sử "gần như đạt tới độ hoàn hảo về mọi mặt": kịch bản, đạo diễn, diễn viên, trang trí, phục trang, âm nhạc... Dàn diễn viên Nhà hát đã tỏa sáng rực rỡ trong vở diễn này, đặc biệt, nghệ sĩ Tiến Đạt rất xuất sắc trong vai Chu Văn An.

Ông Khoa cho biết, dù đã xem và khâm phục nhiều vở diễn của các Nhà hát được dàn dựng dựa trên kịch bản này, nhưng ông vẫn choáng ngợp trước vở diễn của Nhà hát Chèo Hà Nội bởi tính thời sự nóng bỏng và sự hoàn thiện của vở diễn.

Trở lại với “Đạo học”, trong bối cảnh các giá trị giáo dục và nhân cách vẫn luôn cần được vun đắp, câu chuyện của vở diễn mang ý nghĩa sâu sắc. Bởi đạo học không chỉ là con đường tiếp nhận tri thức, mà còn là hành trình tự rèn luyện để trở thành người có ích, biết sống có nguyên tắc và không đánh mất mình trước danh lợi.

Bằng việc đưa những suy ngẫm ấy lên sân khấu chèo, “Đạo học” góp thêm một cách nhìn về truyền thống hiếu học của dân tộc: Học để hiểu biết, học để làm người và học để biết giữ gìn những giá trị đúng đắn. Đó cũng là thông điệp giúp câu chuyện về người thầy Chu Văn An tiếp tục đối thoại với công chúng hôm nay.