Lấp lánh ký ức tranh kiếng Nam Bộ

Tranh kiếng và hành trình trải qua trăm năm biến thiên

Trước đây, tranh kiếng (hay còn được gọi là tranh gương) từng là một phần quen thuộc trong nhiều gia đình Nam Bộ, xuất hiện trong không gian thờ cúng, trang trí hoặc như vật phẩm mang ý nghĩa cầu chúc. Ít ai biết rằng, trước khi bén rễ sâu trong đời sống người dân Nam Bộ, tranh kiếng từng xuất hiện từ khá sớm trong cung đình Huế thời Nguyễn, gắn với các nghi lễ và quy chuẩn thẩm mỹ nghiêm ngặt. Khi ấy, tranh kính chủ yếu do thợ người Trung Quốc thực hiện hoặc được nhập khẩu vào nước.

Bước ngoặt diễn ra vào đầu thế kỷ XX, khi cộng đồng người Hoa gốc Quảng Đông đến sinh sống tại Chợ Lớn, đưa nơi đây thành cái nôi phát triển nghệ thuật tranh kiếng. Từ đây, tranh kiếng dần rời khỏi chốn cung đình để hòa vào đời sống dân gian. Những cửa hiệu nhỏ, những xưởng vẽ thủ công hình thành, đưa tranh kiếng trở thành vật quen thuộc trong mỗi nếp nhà, đền miếu, hội quán. Đến khoảng thập niên 1920, tranh kiếng phổ biến khắp lục tỉnh Nam kỳ.

Không gian trưng bày tại Triển lãm “Nam Sử Họa Kiếng”.

Hai dòng tranh phổ biến nhất là tranh khánh chúc và tranh thờ phụng. Tranh khánh chúc thường có chữ Hán thếp vàng trên nền đỏ, chuyên dùng để trao tặng trong các dịp lễ, Tết, khai trương, tân gia như một lời chúc phúc. Tranh thờ phụng vẽ các vị thần linh trong tín ngưỡng dân gian của cộng đồng người Hoa như Quan Công, Quan Âm, Thiên Hậu. Những bức tranh này không chỉ là di sản văn hóa mà còn là chỗ dựa tinh thần quý báu, mang đến sự bình an và gìn giữ bản sắc cho cộng đồng người Hoa nơi đất khách. Qua thời gian, nội dung tranh mở rộng, từ tích truyện dân gian, tuồng cổ đến những lát cắt đời sống và phong cảnh quê nhà.

Điểm đặc biệt của tranh kiếng nằm ở kỹ thuật vẽ ngược. Thay vì vẽ trực tiếp lên bề mặt, người nghệ nhân phải thao tác ở mặt sau của tấm kính, và mặt trước mới là bề mặt hoàn thiện để ngắm nhìn. Điều này đồng nghĩa với việc mọi thứ đều bị đảo ngược: Chi tiết nào sẽ được nhìn thấy trước (phần tiền cảnh) phải vẽ sau cùng, còn hậu cảnh (như nền trời, mây) lại phải được vẽ đầu tiên. Đòi hỏi người nghệ nhân phải có một tư duy hình ảnh không gian đặc biệt và sự tính toán tỉ mỉ đến từng mi-li-mét.

Nghệ nhân Trần Văn Nhanh, chia sẻ: “Tranh kiếng không chỉ khó ở kỹ thuật vẽ ngược mà quan trọng nhất là giữ được “thần” của tranh. Mỗi nét vẽ không chỉ là kỹ thuật, mà là kinh nghiệm, là ký ức tích lũy qua nhiều năm. Nếu không hiểu rõ câu chuyện và ý nghĩa nhân vật, người vẽ dễ làm mất đi tinh thần của tranh”.

Nỗ lực đánh thức sức sống của tranh kiếng trong nhịp sống hiện đại

Ngày nay, tranh kiếng không còn hiện diện phổ biến như trước, nhiều tác phẩm chỉ còn lưu giữ trong những ngôi nhà cũ hoặc bộ sưu tập cá nhân. Trong bối cảnh đó, triển lãm “Nam Sử Họa Kiếng” do dự án Sài Gòn Vi Vu tổ chức trở thành một nỗ lực đáng chú ý, không chỉ phục dựng hình ảnh mà còn khơi lại cách nhìn về một loại hình nghệ thuật đang dần lùi vào ký ức.

Không gian trưng bày được sắp đặt như một dòng chảy liên tục, dẫn dắt người xem từ những tác phẩm nguyên bản đến tranh phục dựng và các thực hành đương đại, với sự góp mặt của nhiều nghệ nhân, nhà sưu tập và người thực hành, mỗi người góp một phần vào hành trình gìn giữ. Qua đó, sự chuyển dịch của tranh kiếng dần hiện rõ từ vẻ trang nghiêm, chuẩn mực của cung đình đến nét gần gũi, bình dị trong đời sống dân gian. Khách tham quan không chỉ ngắm tranh mà còn được nghe thuyết minh về ý nghĩa, công dụng cũng như quy trình tạo nên một tác phẩm hoàn chỉnh.

Công chúng tham quan triển lãm.

Trong số các tác phẩm trưng bày, tác phẩm “Ông Địa” gây ấn tượng bởi vẻ dung dị, thân thuộc với dáng ngồi thoải mái, gương mặt tươi cười. Hình ảnh ông ngồi trên lưng hổ tạo nên sự kết hợp giữa uy lực và đời thường, gửi gắm ước vọng về cuộc sống ấm no, may mắn. Ở một góc khác, tác phẩm “Tứ thời hoa điểu” mở ra nhịp điệu bốn mùa qua hình ảnh hoa lá, chim muông rực rỡ. Mỗi bức như một lát cắt thời gian, hàm chứa lời chúc an yên, sung túc quanh năm.

Bạn Lê Hoàng Anh (sinh năm 2002, ngụ tại phường An Nhơn, TP Hồ Chí Minh) chia sẻ: “Đây là loại hình nghệ thuật độc đáo, khác những dòng tranh tôi từng xem. Tôi rất thích những màu sắc bắt mắt, đường nét rõ ràng trong tranh và mỗi hình ảnh đều mang ý nghĩa riêng”.

Không chỉ dừng lại ở việc trưng bày, triển lãm còn cho thấy sức sống mới của tranh kiếng trong các thực hành đương đại. Thiết kế “Ngọc ảnh đan thanh” của nhà thiết kế Đào Minh Đức là điểm nhấn nổi bật khi anh đưa họa tiết mai - lan - cúc - trúc trong tranh kính lên trang phục. Các chi tiết hoa lá được xử lý theo phong cách tranh kiếng với màu sắc trong trẻo, đường nét rõ ràng, tạo cảm giác như ánh lên dưới lớp kính. Xung quanh là các tác phẩm tranh treo tường cùng bảng thông tin, giúp kết nối thiết kế thời trang với nguồn cảm hứng mỹ thuật truyền thống.

Các tác phẩm tranh kiếng truyền thống trưng bày cùng các tác phẩm thực hành đương đại.

Chuyên gia về phục chế cổ vật Nguyễn Đức Huy bày tỏ: “Điều đáng mừng là ngày càng có nhiều bạn trẻ quan tâm đến tranh kiếng, không chỉ dừng lại ở việc sưu tầm hay phục dựng mà còn chủ động tìm hiểu giá trị truyền thống. Từ đó, họ thử nghiệm đưa chất liệu này vào các hình thức sáng tạo mới như thiết kế, đồ họa hay thời trang, góp phần làm sống lại di sản theo cách gần gũi hơn với đời sống đương đại”.

Tham quan triển lãm, người xem không chỉ nhìn thấy tranh mà còn bắt gặp những lớp ký ức được lưu giữ dưới mặt kính. Mỗi tác phẩm là một câu chuyện về nghề, về người, về những đổi thay của đời sống. Trong dòng chảy ấy, tranh kiếng Nam Bộ vẫn đang tiếp tục hiện diện, lặng lẽ nhưng bền bỉ, trong đời sống hiện đại ngày nay.