TS Lê Viết Khuyến: 'Muốn bịt kẽ hở thi cử, phải mở rộng cánh cửa giám sát xã hội'

Ông phân tích, quy chế thi hiện nay đã được thiết kế khá chặt chẽ, một cá nhân đơn lẻ rất khó có thể gian lận nếu không có sự tiếp tay hoặc móc nối của nhiều người. Vì vậy, các vụ việc xảy ra thời gian qua đều mang dấu hiệu của "tiêu cực có tổ chức", đòi hỏi phải xử lý từ gốc là cơ chế quản lý và giám sát.

Theo TS Khuyến, giải pháp đầu tiên là phải gắn quyền với trách nhiệm. Khi địa phương được phân cấp tổ chức kỳ thi thì người đứng đầu địa phương phải chịu trách nhiệm cao nhất trước Chính phủ và nhân dân nếu để xảy ra sai phạm.

"Không thể chỉ xử lý giáo viên hay cán bộ trực tiếp vi phạm mà bỏ qua trách nhiệm của những người quản lý. Quyền hạn càng lớn thì trách nhiệm càng phải rõ ràng. Khi người đứng đầu thực sự chịu trách nhiệm, việc tổ chức kỳ thi sẽ nghiêm túc hơn".

Bên cạnh đó, TS Khuyến cho rằng đã đến lúc thay đổi tư duy giám sát kỳ thi. Nhiều năm qua, hoạt động thanh tra, kiểm tra chủ yếu vẫn diễn ra trong phạm vi nội bộ ngành giáo dục. Cơ chế này bộc lộ những hạn chế khi xảy ra các vụ gian lận có tổ chức.

"Cần chuyển từ cơ chế giám sát chủ yếu trong nội bộ sang tăng cường sự giám sát của toàn xã hội", TS Khuyến đề xuất.

Ông cho rằng việc lắp đặt hệ thống camera tại phòng thi, phòng bảo quản đề thi, phòng chấm thi; đồng thời công khai, minh bạch quy trình để người dân, phụ huynh và xã hội có thể giám sát sẽ tạo thêm một "lớp bảo vệ" đối với kỳ thi.

"Khi mọi khâu đều được đặt dưới sự giám sát rộng rãi của xã hội, những hành vi gian lận có tổ chức hay sự chi phối của các nhóm lợi ích sẽ rất khó có cơ hội tồn tại", ông nhấn mạnh.

Tuy nhiên, theo TS Khuyến, thanh tra, kiểm tra hay bổ sung thêm quy định chỉ là giải pháp trước mắt. Muốn ngăn chặn tiêu cực một cách bền vững phải giảm sự phụ thuộc vào con người trong toàn bộ quy trình khảo thí.

"Ở đâu sự can thiệp của con người còn lớn thì ở đó vẫn còn nguy cơ phát sinh tiêu cực. Muốn xử lý tận gốc phải xây dựng một hệ thống có khả năng tự phòng ngừa sai phạm ngay từ thiết kế", ông nhận định.

Mỗi thí sinh một đề thi, giảm cơ hội gian lận

TS Khuyến cũng cho rằng giải pháp căn cơ là đẩy nhanh lộ trình tổ chức thi trên máy tính dựa trên ngân hàng câu hỏi chuẩn hóa.

Ông cho biết, ngân hàng đề thi đã được xây dựng từ nhiều năm trước với hàng chục vạn câu hỏi được kiểm định, phân loại theo độ khó và khả năng phân hóa. Khi thi trên máy tính, hệ thống sẽ tự động lựa chọn câu hỏi theo thuật toán để tạo ra một đề thi riêng cho từng thí sinh, bảo đảm các đề có độ khó tương đương.

"Khi không ai có đề giống ai thì nguy cơ lộ đề, trao đổi bài hay gian lận sẽ giảm đi rất nhiều", TS Khuyến phân tích.

Mô hình này đã được các kỳ thi đánh giá năng lực của Đại học Quốc gia Hà Nội, Đại học Quốc gia TP HCM và kỳ thi V-SAT triển khai hiệu quả.

Ông nhấn mạnh, giá trị lớn nhất của thi trên máy tính không nằm ở việc chấm điểm nhanh mà ở khả năng chuẩn hóa toàn bộ quy trình khảo thí, giảm tối đa sự can thiệp của con người và nâng cao tính khách quan.

Không vì một vài vụ việc mà thay đổi cả mô hình kỳ thi

Trao đổi phóng viên, TS Khuyến bày tỏ không đồng tình với đề xuất tách kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học.

Theo ông, kỳ thi hiện nay là kết quả của quá trình đổi mới được xác lập từ Nghị quyết 29 về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, hướng tới mục tiêu giảm áp lực, giảm chi phí cho người học, đồng thời tạo cơ sở dữ liệu tin cậy để các trường đại học tuyển sinh.

"Không thể chỉ vì một vài vụ việc tiêu cực như Hà Giang năm 2018 hay Tuyên Quang vừa qua mà phủ nhận cả một chủ trương đã được nghiên cứu và triển khai trong nhiều năm", ông nói.

TS Khuyến cho rằng điều cần tránh nhất lúc này là tư duy "đẽo cày giữa đường".

"Cải cách giáo dục là quá trình dài hạn. Mỗi khi xảy ra một vụ việc tiêu cực lại thay đổi chính sách thì rất dễ làm gián đoạn tiến trình đổi mới. Điều cần làm không phải là thay đổi mô hình kỳ thi, mà là tiếp tục hoàn thiện công tác quản trị, tăng tính minh bạch, ứng dụng công nghệ và xây dựng một hệ thống khảo thí đủ độ tin cậy để phục vụ đồng thời mục tiêu tốt nghiệp và tuyển sinh", ông nhấn mạnh.

Bên trong "lá chắn" bảo mật của hai kỳ thi lớn nhất châu Á

Gaokao hiện là kỳ thi tuyển sinh đại học có quy mô lớn nhất thế giới. Năm 2024, Trung Quốc có khoảng 13,42 triệu thí sinh đăng ký dự thi; năm 2025 con số vẫn duy trì trên 13,3 triệu.

Trong khi đó, kỳ thi Suneung của Hàn Quốc có khoảng 500.000 thí sinh mỗi năm nhưng sức ảnh hưởng vượt xa quy mô của nó. Vào ngày thi, nhiều cơ quan điều chỉnh giờ làm việc, lực lượng cảnh sát hỗ trợ thí sinh đến điểm thi, thậm chí hoạt động cất hạ cánh của máy bay cũng được điều chỉnh trong thời gian làm bài nghe để tránh tiếng ồn.

Điểm chung của cả hai quốc gia là đều coi tính công bằng của kỳ thi là ưu tiên hàng đầu, song cách tiếp cận có sự khác biệt.

Tại Trung Quốc, Gaokao được bảo vệ bằng hệ thống an ninh đặc biệt nghiêm ngặt. Từ năm 2015, hành vi gian lận không chỉ bị xử lý theo quy chế giáo dục mà còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, với mức án lên tới 7 năm tù đối với các trường hợp tổ chức gian lận.

Đề thi được in tại các cơ sở bảo mật cao, vận chuyển dưới sự giám sát thời gian thực bằng hệ thống định vị vệ tinh BeiDou. Nếu phương tiện chở đề thi thay đổi lộ trình hoặc dừng bất thường, cơ quan chức năng có thể phát hiện ngay lập tức.

Tại điểm thi, thí sinh phải trải qua nhiều lớp kiểm tra an ninh. Ngoài cổng dò kim loại, nhiều địa phương còn sử dụng công nghệ nhận diện khuôn mặt, quét dấu vân tay hoặc mống mắt để ngăn chặn thi hộ. Trong phòng thi, hệ thống gây nhiễu sóng vô tuyến được kích hoạt nhằm vô hiệu hóa thiết bị liên lạc trái phép, trong khi camera tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) liên tục giám sát, phát hiện những hành vi bất thường mà giám thị có thể bỏ sót.

Hàn Quốc không triển khai mạng lưới công nghệ dày đặc như Trung Quốc nhưng quy trình bảo mật đề thi và coi thi cũng được thực hiện rất nghiêm ngặt. Đề thi được niêm phong, vận chuyển và bàn giao theo quy trình thống nhất trên phạm vi toàn quốc, dưới sự giám sát của Bộ Giáo dục và các cơ quan chức năng.

Các quy định trong phòng thi được áp dụng tuyệt đối. Thí sinh không được mang điện thoại, đồng hồ thông minh hay bất kỳ thiết bị điện tử nào vào phòng thi; vi phạm sẽ bị hủy kết quả ngay lập tức.

Đặc biệt, Suneung nổi tiếng với quy định "đóng cổng là hết cơ hội". Sau thời điểm quy định, thí sinh đến muộn sẽ không được vào phòng thi và phải chờ đến kỳ thi năm sau. Quy định này được duy trì nhiều năm nhằm bảo đảm sự công bằng tuyệt đối cho tất cả thí sinh.