Nghịch lý 'phình giờ' hoạt động trải nghiệm trong trường học: Càng 'trải nghiệm', càng thêm giờ học
Trùng lắp, dễ bị thương mại hóa và sai lệch thời lượng - TS Vũ Trọng Đông (Đại học Sài Gòn) đề xuất xóa bỏ Hoạt động trải nghiệm như một "môn học" độc lập. Chia sẻ với Báo Nhà báo và Công luận, ông nhấn mạnh bỏ Hoạt động trải nghiệm không phải là cấm học sinh trải nghiệm, mà là trả trải nghiệm về đúng nghĩa một phương pháp giảng dạy thực chất, tránh lãng phí.
Tiến sĩ Vũ Trọng Đông, giảng viên Khoa Giáo dục Tiểu học (Trường Đại học Sài Gòn) cho rằng nên bỏ Hoạt động trải nghiệm (HĐTN) như một hoạt động độc lập vì nội dung đang trùng lắp với các môn học, dễ hình thức, thậm chí có trường bố trí thành 5 tiết mỗi tuần thay vì 3 tiết theo chương trình.
Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, ông Đông chỉ ra 3 lý do chính cho đề xuất này.
Thứ nhất, nội dung HĐTN đang trùng lắp với nhiều môn học hiện có như Tự nhiên và Xã hội, Đạo đức, Tiếng Việt. Việc tách HĐTN thành một hoạt động riêng có thể tạo sự chồng chéo, sử dụng thêm thời gian và làm chương trình trở nên dàn trải.
Thứ hai, việc duy trì HĐTN theo cách hiện nay có nguy cơ dẫn đến thương mại hóa. Một số trường liên kết với các công ty du lịch tổ chức những chuyến đi mang tên "trải nghiệm", trong khi học sinh có thể bị đặt vào tình thế phải tham gia, phát sinh chi phí nhưng hiệu quả giáo dục không tương xứng. Theo ông, hình thức tổ chức này còn tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn cho học sinh.
Thứ ba, trải nghiệm hoàn toàn có thể được tổ chức ngay trong quá trình dạy các môn học, không nhất thiết phải tách thành một hoạt động độc lập. Khi gắn với kiến thức môn học, trải nghiệm sẽ có chiều sâu và ý nghĩa hơn.
" Bỏ HĐTN không có nghĩa là tước đi cơ hội trải nghiệm của học sinh, mà là đưa trải nghiệm vào từng môn học cụ thể, trở thành phương pháp dạy học thường xuyên thay vì một hoạt động riêng biệt", ông Đông khẳng định.
Cách làm này giúp chương trình gọn nhẹ hơn, giảm tải cho giáo viên và học sinh, đồng thời nâng cao chất lượng dạy học thực chất, thay vì duy trì một "môn" dễ rơi vào hình thức và kém hiệu quả.
3 tiết HĐTN đã bao gồm sinh hoạt dưới cờ, sinh hoạt lớp
HĐTN xuất hiện cùng Chương trình giáo dục phổ thông 2018. Cơ sở pháp lý triển khai hoạt động này ở trường tiểu học, gồm: Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể, Chương trình Hoạt động trải nghiệm và Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp cùng Công văn 3535 của Bộ Giáo dục và Đào tạo.
Các văn bản quy định HĐTN là hoạt động giáo dục bắt buộc, với thời lượng 105 tiết mỗi năm học, tương đương 3 tiết mỗi tuần.
Theo mục 1.3 Công văn 3535, 105 tiết này gồm 35 tiết sinh hoạt dưới cờ ở quy mô trường; 35 tiết sinh hoạt lớp ở quy mô lớp học; và 35 tiết hoạt động trải nghiệm theo chủ đề, hoạt động câu lạc bộ ở quy mô lớp hoặc nhóm lớp.
Như vậy, theo ông Đông, sinh hoạt dưới cờ và sinh hoạt lớp đã nằm trong 3 tiết HĐTN. Việc một số trường đưa hai nội dung này ra khỏi HĐTN rồi tiếp tục xếp thêm 3 tiết HĐTN riêng có thể dẫn đến tình trạng học sinh thực tế có tới 5 tiết mỗi tuần cho các nội dung này.
"Những trường xếp 3 tiết HĐTN, trong đó bao gồm sinh hoạt dưới cờ và sinh hoạt lớp, là đúng với quy định của chương trình và Công văn 3535", ông nói.
Ngược lại, nếu tách riêng sinh hoạt dưới cờ, sinh hoạt lớp và vẫn xếp đủ 3 tiết HĐTN, cách bố trí này theo ông là chưa đúng tinh thần chương trình.
Đặc biệt, sinh hoạt dưới cờ theo Công văn 3535 được tổ chức ở quy mô trường, với nhóm lớn. Nếu đưa hoạt động này về từng lớp để mỗi lớp tổ chức riêng, nội dung đã không còn đúng với yêu cầu về quy mô tổ chức.
Tương tự, sinh hoạt lớp vốn đã nằm trong HĐTN. Nếu thời khóa biểu đã có một tiết sinh hoạt lớp riêng, sau đó tiếp tục bố trí thêm nội dung sinh hoạt lớp trong HĐTN, sẽ dẫn đến việc trùng lặp.
Việc xếp thêm hai tiết này không chỉ ảnh hưởng đến thời lượng dành cho các môn học khác mà còn có thể làm phát sinh chi phí ngân sách do phải trả tiền dạy tăng giờ cho giáo viên.
Vì sao xảy ra tình trạng "đội" HĐTN?
Theo ông Đông, một nguyên nhân có thể đến từ cách thiết kế sách giáo khoa HĐTN. Hoạt động này có sách giáo khoa riêng, thậm chí có cả sách bài tập. Nội dung sách phân chia khá rõ các hoạt động như sinh hoạt dưới cờ, hoạt động giáo dục theo chủ đề, sinh hoạt lớp và hoạt động sau giờ học.
Tuy nhiên, việc tổ chức sinh hoạt dưới cờ theo quy mô lớn tại trường không phải lúc nào cũng dễ thực hiện. Hoạt động này đòi hỏi sự phối hợp của nhiều đối tượng, trong khi người được giao tổ chức có thể không có điều kiện hoặc năng lực phù hợp.
Một số nội dung được thiết kế trong sách cũng khó triển khai trên thực tế, thậm chí mang tính hình thức.
Ông Đông dẫn ví dụ ở tuần thứ hai của chương trình lớp 1 đến lớp 5. Với lớp 3, học sinh được yêu cầu nghe giới thiệu về câu lạc bộ ở trường; lớp 4, 5 chia sẻ về câu lạc bộ. Trong khi đó, lớp 2 xem trích đoạn hề chèo hoặc một tiết mục văn nghệ, còn lớp 1 tìm hiểu nội quy nhà trường.
Theo ông, nếu một trường không có các câu lạc bộ, học sinh lớp 3, 4, 5 sẽ lấy nội dung gì để giới thiệu, trong khi lớp 2 cũng khó có điều kiện thực hiện hoạt động xem trích đoạn như sách yêu cầu.
"Chỉ một tuần thôi đã có thể thấy những mâu thuẫn và bất cập", ông nhận xét.
Ông cho rằng có thể chính những khó khăn này khiến một số trường đưa sinh hoạt dưới cờ về từng lớp để dễ tổ chức hơn. Tuy nhiên, cách làm này lại không đúng với tinh thần tổ chức HĐTN theo chương trình.
Bên cạnh đó, nếu giáo viên không được hướng dẫn cụ thể hoặc không biết tổ chức hoạt động dưới cờ như thế nào, tiết học có nguy cơ trở thành khoảng thời gian hình thức, thậm chí được dùng cho những công việc không liên quan đến HĐTN.
Sinh hoạt lớp cũng đặt ra vấn đề tương tự. Nếu đã có một tiết sinh hoạt lớp riêng trong thời khóa biểu, việc tiếp tục bố trí thêm sinh hoạt lớp trong HĐTN sẽ tạo ra sự trùng lặp về nội dung và thời lượng.
Từ thực tế này, ông Đông đặt câu hỏi về trách nhiệm quản lý khi thời lượng HĐTN trên thực tế bị đẩy từ 3 lên 5 tiết mỗi tuần: Ai chịu trách nhiệm về việc bố trí thêm thời lượng? Ai chịu trách nhiệm với khoản ngân sách chi trả cho giáo viên dạy tăng giờ? Và việc quản lý, rà soát thời khóa biểu tại các trường được thực hiện như thế nào?. Ảnh: Nhân vật cung cấp
"Bỏ HĐTN" không đồng nghĩa bỏ trải nghiệm
Cần phân biệt giữa "Hoạt động trải nghiệm" với việc cho học sinh được trải nghiệm trong quá trình học tập.
HĐTN hiện được tổ chức 3 tiết mỗi tuần, tương đương 105 tiết mỗi năm. Về bản chất, đây là hoạt động giáo dục thay thế cho hoạt động ngoài giờ lên lớp trước đây.
Trong 3 tiết HĐTN đã bao gồm sinh hoạt dưới cờ và sinh hoạt lớp - những hoạt động vốn tồn tại từ lâu và vẫn cần thiết đối với nhà trường, học sinh.
Do đó, theo ông, vấn đề cần xem xét khi sửa chương trình không phải là có cho học sinh trải nghiệm hay không, mà là tổ chức trải nghiệm theo cách nào để tránh trùng lặp, hình thức và lãng phí thời gian.
"Trải nghiệm nên trở thành một phương pháp dạy học được sử dụng thường xuyên trong từng môn học. Khi học sinh được trực tiếp quan sát, thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tế, trải nghiệm mới thực sự có giá trị giáo dục", ông Đông cho hay.
