Kỳ cuối: Gỡ điểm nghẽn thể chế, mở vận hội mới cho y học cổ truyền

Trao đổi với phóng viên Báo Nhà báo và Công luận, bà Trần Thị Trang, Vụ trưởng Vụ Bảo hiểm Y tế (Bộ Y tế) cho rằng, phát triển y học cổ truyền thực chất không phải là câu chuyện mới mà là chủ trương xuyên suốt của Đảng và Nhà nước trong nhiều năm qua.

Theo bà Trang, từ Nghị quyết số 20-NQ/TW năm 2017 của Ban Chấp hành Trung ương, Chỉ thị số 24 của Ban Bí thư, Kết luận số 86-KL/TW năm 2024 đến Chỉ thị số 25/CT-TTg năm 2025 của Thủ tướng Chính phủ đều nhất quán quan điểm kế thừa, bảo tồn và phát triển y học cổ truyền, kết hợp hài hòa với y học hiện đại.

Đặc biệt, chỉ đạo mới của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu đưa y học cổ truyền đến gần người dân hơn, phát huy vai trò trong phòng bệnh, nâng cao sức khỏe, phục hồi chức năng và chăm sóc các bệnh mạn tính. Đây cũng sẽ là định hướng xuyên suốt trong quá trình xây dựng và hoàn thiện cơ chế, chính sách của ngành Y tế trong thời gian tới.

Tuy nhiên, theo lãnh đạo Vụ Bảo hiểm Y tế, khoảng cách giữa tiềm năng và thực tế phát triển của y học cổ truyền hiện vẫn còn khá lớn.

Một trong những biểu hiện rõ nhất là tỷ lệ người dân đăng ký khám chữa bệnh ban đầu tại các cơ sở y học cổ truyền còn thấp. Điều đó cho thấy nhận thức về hiệu quả của y học cổ truyền ở một bộ phận người dân vẫn chưa đầy đủ.

Không chỉ gặp khó khăn trong việc thu hút người bệnh, cơ chế phối hợp giữa y học hiện đại và y học cổ truyền cũng đang bộc lộ những bất cập nhất định.

"Bên cạnh đó, cơ chế chuyển người bệnh giữa cơ sở khám chữa bệnh y học hiện đại và y học cổ truyền chưa thực sự thuận lợi. Một số quy định về thanh toán bảo hiểm y tế cũng chưa tạo đủ động lực để phát triển lĩnh vực này", bà Trang cho biết.

Ở góc độ chuyên môn, hệ thống quy trình kỹ thuật và danh mục dịch vụ y học cổ truyền ở một số lĩnh vực vẫn còn thiếu hoặc chưa đồng bộ, ảnh hưởng đến khả năng triển khai trong thực tiễn khám chữa bệnh.

Những khó khăn này phần nào được phản ánh qua tỷ lệ chi trả thuốc cổ truyền từ quỹ bảo hiểm y tế. Chương trình phát triển y dược cổ truyền đến năm 2030 lại đặt ra mục tiêu đặt ra là tỷ lệ chi trả thuốc dược liệu, thuốc cổ truyền từ quỹ bảo hiểm y tế đạt tối thiểu 20% vào năm 2025 và 30% vào năm 2030. Tuy nhiên, đến nay tỷ lệ này mới chỉ đạt khoảng 5%.

Theo bà Trang, nguyên nhân đến từ nhiều yếu tố. Trong đó có những vướng mắc về cơ chế chính sách, công tác mua sắm và đấu thầu thuốc cổ truyền, dược liệu. Bên cạnh đó, nguồn cung dược liệu ở một số thời điểm còn bị đứt gãy.

"Mặc dù Việt Nam đã chủ động được nhiều vị thuốc nhưng vẫn còn không ít dược liệu phải nhập khẩu", bà Trang nói.

Hướng tới mục tiêu đưa thuốc y học cổ truyền đến gần người dân hơn

Từ thực tế đó, Bộ Y tế đang nghiên cứu nhiều giải pháp nhằm tháo gỡ các rào cản, mở rộng khả năng tiếp cận của người dân đối với các dịch vụ và thuốc y học cổ truyền.

Bà Trang nêu rõ, một trong những giải pháp đang được xem xét là cho phép người tham gia bảo hiểm y tế được đăng ký khám chữa bệnh ban đầu tại các cơ sở y học cổ truyền phù hợp, đồng thời tạo điều kiện linh hoạt hơn trong việc thay đổi nơi đăng ký khám chữa bệnh.

Cùng với đó, Bộ Y tế đang nghiên cứu mở rộng danh mục dịch vụ kỹ thuật y học cổ truyền được quỹ bảo hiểm y tế thanh toán; chuẩn hóa phác đồ điều trị; tăng cường kết hợp y học cổ truyền với y học hiện đại trong điều trị và chăm sóc sức khỏe ban đầu.

Không chỉ đổi mới về chuyên môn, các cơ chế thanh toán cũng đang được nghiên cứu điều chỉnh để phù hợp hơn với đặc thù của lĩnh vực này.

Bộ Y tế đang xem xét áp dụng các phương thức thanh toán phù hợp hơn, trong đó có hình thức thanh toán theo định suất đối với một số bệnh mạn tính hoặc nhóm dịch vụ phù hợp.

Đặc biệt, một hướng đi mới được đánh giá có nhiều tiềm năng là cấp thuốc bảo hiểm y tế ngoại trú dài ngày kết hợp với kết nối đơn thuốc điện tử.

"Khi đó, người bệnh có thể nhận thuốc tại các nhà thuốc đủ điều kiện, sau đó cơ quan bảo hiểm sẽ thực hiện thanh toán theo quy định", bà Trang nhấn mạnh.

Theo lãnh đạo Vụ Bảo hiểm Y tế, giải pháp này không chỉ giúp người dân thuận tiện hơn trong tiếp cận thuốc mà còn góp phần giảm áp lực mua sắm, đấu thầu cho các cơ sở y tế, đồng thời từng bước đưa các dịch vụ và thuốc y học cổ truyền đến gần cộng đồng hơn.

Đáng chú ý, định hướng lớn nhất của Bộ Y tế trong giai đoạn tới là đưa tối đa thuốc y học cổ truyền về tuyến cơ sở để phục vụ người dân ngay tại cộng đồng, đặc biệt trong quản lý bệnh mạn tính, chăm sóc người cao tuổi và phục hồi chức năng.

Song hành với đó, Bộ Y tế cũng đang tiến hành cập nhật danh mục thuốc y học cổ truyền được bảo hiểm y tế thanh toán.

"Mục tiêu cuối cùng là xây dựng một hệ thống y học cổ truyền hiện đại, chuẩn hóa, bảo đảm chất lượng nhưng vẫn giữ được bản sắc và thế mạnh riêng của nền y học dân tộc Việt Nam", bà Trang chia sẻ.

Lấy người bệnh làm trung tâm, lấy khoa học công nghệ làm động lực phát triển

Nếu cơ chế, chính sách được xem là nền tảng để khơi thông nguồn lực cho y học cổ truyền, thì khoa học công nghệ và chuyển đổi số đang mở ra một không gian phát triển hoàn toàn mới cho lĩnh vực này trong giai đoạn hiện nay.

Theo PGS.TS Trần Văn Thanh, Giám đốc Bệnh viện Châm cứu Trung ương, đối với y học cổ truyền, trí tuệ nhân tạo (AI) và các công nghệ tiên tiến không chỉ là xu hướng tất yếu mà còn là công cụ quan trọng góp phần chuẩn hóa dữ liệu, hỗ trợ nghiên cứu khoa học, nâng cao chất lượng điều trị và mở rộng khả năng tiếp cận các dịch vụ y tế cho người dân.

Tuy nhiên, vị chuyên gia cũng nhấn mạnh rằng công nghệ không thể thay thế vai trò của người thầy thuốc.

“Công nghệ là công cụ hỗ trợ để nâng cao năng lực chuyên môn, giảm sai sót, tối ưu hóa quy trình khám chữa bệnh và mang lại hiệu quả tốt hơn cho người bệnh”, ông Thanh khẳng định.

Là bệnh viện chuyên khoa đầu ngành về châm cứu và phục hồi chức năng, Bệnh viện Châm cứu Trung ương xác định đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là yêu cầu tất yếu nhằm nâng cao chất lượng khám chữa bệnh, tối ưu hóa nguồn lực và đáp ứng nhu cầu chăm sóc sức khỏe ngày càng cao của nhân dân.

Theo ông Thanh, việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực y tế cần được triển khai trên nguyên tắc lấy người bệnh làm trung tâm, bảo đảm an toàn, hiệu quả, tuân thủ đạo đức nghề nghiệp và bảo mật dữ liệu.

“Công nghệ chỉ thực sự có ý nghĩa khi phục vụ tốt hơn cho người bệnh, hỗ trợ hiệu quả hơn cho người thầy thuốc và góp phần xây dựng hệ thống y tế hiện đại, minh bạch và nhân văn”, ông Thanh nhấn mạnh.

Năm định hướng trọng tâm để hiện đại hóa y học cổ truyền

Thứ trưởng Thường trực Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà cho biết, trải qua hàng nghìn năm lịch sử, y học cổ truyền đã có những đóng góp quan trọng trong sự nghiệp bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân.

Trong nhiều năm qua, Đảng và Nhà nước luôn quan tâm phát triển y học cổ truyền theo hướng kết hợp chặt chẽ với y học hiện đại; phát triển hệ thống khám chữa bệnh bằng y học cổ truyền; thúc đẩy nghiên cứu khoa học nhằm kiểm chứng hiệu quả của các phương pháp điều trị, các bài thuốc, vị thuốc cũng như các phương pháp chữa bệnh không dùng thuốc.

Đặc biệt, những định hướng gần đây của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm được đánh giá có ý nghĩa chiến lược đối với sự phát triển của y học cổ truyền Việt Nam trong giai đoạn mới.

Theo Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đã nhấn mạnh yêu cầu phát triển y học cổ truyền trên nền tảng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo; đẩy mạnh chuẩn hóa, số hóa và hiện đại hóa y học cổ truyền; từng bước biến những giá trị truyền thống trở thành nguồn lực phát triển mới của đất nước.

Đây không chỉ là định hướng phát triển mà còn đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy đối với toàn ngành Y tế, hướng tới xây dựng nền y học cổ truyền khoa học hơn, hiện đại hơn, hội nhập hơn nhưng vẫn giữ gìn được bản sắc riêng của nền y học dân tộc Việt Nam.

Theo lãnh đạo Bộ Y tế, tiềm năng ứng dụng công nghệ trong lĩnh vực y học cổ truyền là rất lớn. Nhiều nội dung đặc thù như tứ chẩn, biện chứng luận trị, đánh giá thể trạng, lựa chọn huyệt vị, theo dõi đáp ứng điều trị, phục hồi chức năng hay chăm sóc sức khỏe chủ động đều có thể được hỗ trợ hiệu quả bởi các công nghệ hiện đại.

Từ thực tiễn đó, Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà đề nghị các cơ quan quản lý, cơ sở khám chữa bệnh, cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ và các đơn vị liên quan tập trung thực hiện năm định hướng trọng tâm.

Trước hết, cần xác định rõ mục tiêu cuối cùng của việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo trong y học cổ truyền là phục vụ người bệnh và cộng đồng. Mọi giải pháp công nghệ phải hướng tới nâng cao chất lượng chẩn đoán, điều trị, phục hồi chức năng; tăng khả năng tiếp cận dịch vụ y tế; giảm chi phí; nâng cao hiệu quả quản lý và mang lại lợi ích thiết thực cho người dân.

Thứ hai, đẩy mạnh chuẩn hóa và số hóa tri thức y học cổ truyền. Theo Thứ trưởng, muốn ứng dụng hiệu quả trí tuệ nhân tạo thì trước hết phải có dữ liệu chất lượng. Vì vậy, cần tập trung chuẩn hóa thuật ngữ chuyên môn, quy trình kỹ thuật, hồ sơ bệnh án, dữ liệu lâm sàng, tiêu chí đánh giá và kết quả điều trị; từng bước xây dựng cơ sở dữ liệu y học cổ truyền thống nhất phục vụ công tác quản lý, nghiên cứu khoa học, đào tạo và khám chữa bệnh.

Thứ ba, tiếp tục thúc đẩy sự kết hợp chặt chẽ giữa y học cổ truyền và y học hiện đại trên cơ sở khoa học, bằng chứng và bảo đảm an toàn cho người bệnh. Đây được xem là hướng đi phù hợp để phát huy thế mạnh của mỗi nền y học, góp phần nâng cao hiệu quả điều trị và chăm sóc sức khỏe nhân dân.

Thứ tư, đặc biệt quan tâm phát triển nguồn nhân lực y học cổ truyền trong thời kỳ chuyển đổi số. Đội ngũ cán bộ y tế không chỉ cần giỏi chuyên môn, giàu kinh nghiệm lâm sàng mà còn phải có khả năng tiếp cận, ứng dụng và làm chủ công nghệ mới, đồng thời tiếp tục giữ gìn y đức, trách nhiệm nghề nghiệp và những giá trị nhân văn của người thầy thuốc.

Thứ năm, tăng cường hợp tác quốc tế và liên kết đa ngành trong nghiên cứu khoa học, đào tạo, chuyển giao công nghệ và ứng dụng thực tiễn. Các bệnh viện đầu ngành, cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ cần phát huy vai trò tiên phong trong đổi mới sáng tạo, xây dựng các mô hình ứng dụng trí tuệ nhân tạo hiệu quả trong chẩn đoán, điều trị, phục hồi chức năng và quản trị bệnh viện.

Khẳng định quyết tâm đồng hành cùng sự phát triển của lĩnh vực y học cổ truyền, Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà cho biết Bộ Y tế sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách; thúc đẩy nghiên cứu khoa học, chuyển đổi số, đào tạo nguồn nhân lực và mở rộng hợp tác quốc tế nhằm phát huy tối đa tiềm năng, lợi thế của y học cổ truyền Việt Nam.

Đồng thời, ông bày tỏ kỳ vọng các ý kiến tâm huyết, sáng kiến giá trị và những đề xuất thiết thực từ các chuyên gia, nhà khoa học sẽ góp phần thúc đẩy quá trình hiện đại hóa, đưa y học cổ truyền Việt Nam phát triển bền vững, đáp ứng yêu cầu chăm sóc sức khỏe nhân dân trong thời kỳ mới.