Hoàn thiện cơ chế thanh tra, kiểm tra giáo dục kỹ năng sống ngoài nhà trường: Từ vụ việc Trung tâm công tác xã hội Hải Hà
Vụ việc xảy ra tại Trung tâm công tác xã hội Hải Hà (Quảng Ninh) không chỉ gióng lên hồi chuông cảnh báo về trách nhiệm bảo vệ trẻ em mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết phải rà soát, hoàn thiện cơ chế thanh tra, kiểm tra đối với các hoạt động giáo dục kỹ năng sống ngoài nhà trường - lĩnh vực đang phát triển nhanh nhưng còn nhiều khoảng trống trong quản lý nhà nước.
Đồ họa: Minh Nguyệt
Những năm gần đây, giáo dục kỹ năng sống ngoài nhà trường ngày càng được xã hội quan tâm. Bên cạnh hệ thống giáo dục chính quy, hàng loạt mô hình như trung tâm kỹ năng sống, cơ sở bảo trợ xã hội, lớp học trải nghiệm, hoạt động bán trú, nội trú, chăm sóc - giáo dục trẻ em ngoài giờ học được hình thành, đáp ứng nhu cầu đa dạng của phụ huynh và học sinh. Đặc biệt, nhiều cơ sở còn tiếp nhận trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt, trẻ yếu thế, cần sự chăm sóc, hỗ trợ chuyên sâu.
Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của loại hình giáo dục này cũng đặt ra không ít thách thức trong công tác quản lý nhà nước. Khác với trường học chính quy, giáo dục kỹ năng sống ngoài nhà trường thường nằm ở “vùng giao thoa” giữa nhiều lĩnh vực: Giáo dục, lao động - xã hội, bảo vệ trẻ em, y tế, thậm chí là an ninh, trật tự. Trong khi đó, hành lang pháp lý và cơ chế giám sát chưa theo kịp, nguy cơ phát sinh vi phạm, đặc biệt là các vi phạm liên quan trực tiếp đến an toàn, quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em.
Vụ việc xảy ra tại Trung tâm công tác xã hội Hải Hà (Quảng Ninh) vừa qua đã bộc lộ rõ những khoảng trống này. Dù là cơ sở thực hiện chức năng chăm sóc, giáo dục, hỗ trợ trẻ em, nhưng các sai phạm chỉ bị phát hiện khi sự việc đã gây bức xúc dư luận. Điều đó đặt ra câu hỏi: Vì sao những dấu hiệu bất thường không được phát hiện sớm? Công tác thanh tra, kiểm tra đã được thực hiện thường xuyên, hiệu quả hay chưa?
Thực tế cho thấy, hoạt động thanh tra, kiểm tra đối với các cơ sở giáo dục kỹ năng sống ngoài nhà trường hiện nay chủ yếu mang tính hành chính, theo kế hoạch định kỳ. Việc thanh tra chuyên đề, thanh tra đột xuất, nhất là với các lĩnh vực nhạy cảm liên quan trực tiếp đến trẻ em, còn hạn chế; thiếu giám sát thường xuyên từ chính quyền cơ sở và các cơ quan quản lý chuyên ngành…
Từ vụ việc tại Hải Hà, có thể thấy rõ, nếu thiếu cơ chế thanh tra, kiểm tra chặt chẽ, đồng bộ và thực chất thì nguy cơ xâm hại quyền, lợi ích hợp pháp của trẻ em trong môi trường giáo dục ngoài nhà trường là hiện hữu.
Theo luật sư Nguyễn Doãn Hùng - Giám đốc Công ty Luật HTC Việt Nam, khi tiến hành thanh tra, kiểm tra các cơ sở giáo dục kỹ năng sống ngoài nhà trường, tiêu chí cần được đặt lên hàng đầu là bảo đảm an toàn thân thể, tinh thần và quyền trẻ em. Đây không chỉ là yêu cầu về mặt quản lý, mà còn là nguyên tắc xuyên suốt trong hệ thống pháp luật Việt Nam về bảo vệ trẻ em.
Đồ họa minh họa: Minh Nguyệt
“Trước hết, cơ quan chức năng cần rà soát chặt chẽ điều kiện pháp lý của các cơ sở hoạt động, bao gồm việc thành lập có đúng thẩm quyền hay không, phạm vi hoạt động được cấp phép là gì, nội dung hoạt động thực tế có phù hợp với hồ sơ đăng ký hay không. Trên thực tế, không ít cơ sở mang danh “giáo dục kỹ năng sống” nhưng tổ chức các hoạt động vượt quá chức năng được phép, thậm chí có dấu hiệu vi phạm pháp luật”, luật sư Nguyễn Doãn Hùng chia sẻ.
Bên cạnh đó, một nội dung đặc biệt quan trọng là kiểm tra đội ngũ nhân sự trực tiếp làm việc với trẻ em. Nhân sự không chỉ cần đáp ứng yêu cầu về trình độ chuyên môn, kỹ năng nghiệp vụ, mà còn phải được thẩm tra kỹ về đạo đức nghề nghiệp, lý lịch tư pháp, khả năng kiểm soát hành vi và kỹ năng xử lý tình huống. Đây là yếu tố then chốt, bởi trong nhiều vụ việc vi phạm, nguyên nhân sâu xa xuất phát từ việc sử dụng nhân sự không đủ điều kiện, thiếu kiểm soát hoặc buông lỏng quản lý.
Ngoài ra, nội dung chương trình và phương pháp giáo dục kỹ năng sống cũng cần được kiểm tra thực chất. Các chương trình phải phù hợp với độ tuổi, tâm sinh lý của trẻ, không mang tính cưỡng ép, bạo lực, phản giáo dục hoặc xâm phạm đến danh dự, nhân phẩm của trẻ em...
Đối với điều kiện cơ sở vật chất, quy trình quản lý, giám sát trẻ, cũng như phương án xử lý các tình huống khẩn cấp (tai nạn, xâm hại, bạo lực…), theo luật sư Nguyễn Doãn Hùng, cần có quy chuẩn rõ ràng và được kiểm tra thực tế. Đặc biệt, với những cơ sở có yếu tố nội trú, bán trú hoặc quản lý trẻ em trong thời gian dài, yêu cầu thanh tra, kiểm tra cần được đặt ở mức độ nghiêm ngặt hơn, bởi đây là môi trường tiềm ẩn nhiều rủi ro nếu thiếu cơ chế giám sát hiệu quả.
Từ thực tế hoạt động giáo dục kỹ năng sống ngoài nhà trường hiện nay cho thấy, một trong những khó khăn lớn nhất là sự phân tán và chồng chéo trong quản lý nhà nước đối với các cơ sở giáo dục này.
Đáng nói, nhiều mô hình hoạt động nằm giữa ranh giới giáo dục, công tác xã hội, hoạt động trải nghiệm, đào tạo kỹ năng mềm, thậm chí là hoạt động thiện nguyện, khiến việc xác định cơ quan quản lý chính và thẩm quyền thanh tra gặp nhiều vướng mắc.
Mặt khác, thực tế tồn tại không ít cơ sở hoạt động tự phát, núp bóng các chương trình trải nghiệm, dã ngoại, kỹ năng sống hoặc từ thiện, không đăng ký hoặc đăng ký không đúng bản chất hoạt động. Điều này gây khó khăn trong việc phát hiện, kiểm tra và xử lý kịp thời các dấu hiệu vi phạm.
Đồ họa: Minh Nguyệt
Luật sư Nguyễn Doãn Hùng cho rằng, để kịp thời phát hiện và ngăn ngừa vi phạm, đặc biệt đối với các cơ sở liên quan trực tiếp đến trẻ em, cần hoàn thiện cơ chế thanh tra, kiểm tra theo hướng chủ động, thường xuyên thay vì chờ khi sự việc đã xảy ra và gây hậu quả nghiêm trọng rồi mới vào cuộc.
Hơn nữa, các cơ quan chức năng cần tăng cường kiểm tra đột xuất, giám sát thường xuyên, nhất là đối với những mô hình mới, cơ sở có yếu tố nội trú hoặc quản lý trẻ em trong thời gian dài. Việc phối hợp giữa các cơ quan quản lý nhà nước về giáo dục, lao động – xã hội, công an và chính quyền địa phương cần được thực hiện chặt chẽ, có cơ chế chia sẻ thông tin và trách nhiệm rõ ràng.
Đồng thời, hệ thống pháp luật cần tiếp tục được rà soát, hoàn thiện theo hướng quy định rõ ràng hơn về điều kiện thành lập, điều kiện hoạt động, tiêu chuẩn nhân sự, chế tài xử lý vi phạm và trách nhiệm pháp lý của tổ chức, cá nhân liên quan. Các chế tài cần đủ sức răn đe, không chỉ dừng lại ở xử phạt hành chính mà phải xem xét trách nhiệm pháp lý tương xứng khi hành vi vi phạm gây hậu quả nghiêm trọng.
Đặc biệt, luật sư Nguyễn Doãn Hùng nhấn mạnh, song song với vai trò của cơ quan nhà nước, cần phát huy vai trò của gia đình, cộng đồng và báo chí trong việc giám sát các cơ sở giáo dục ngoài nhà trường. Khi thông tin được công khai, minh bạch, khi phụ huynh và xã hội được tiếp cận thông tin đầy đủ, được tạo điều kiện phản ánh, lên tiếng kịp thời, các hành vi vi phạm sẽ khó có cơ hội bị che giấu, qua đó góp phần bảo vệ tốt hơn quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ em.
