Đồng bộ nhiều giải pháp kiên quyết gỡ “thẻ vàng” IUU

Bên cạnh các biện pháp giám sát, thực thi pháp luật, việc chuyển đổi sinh kế cho người dân khu vực ven biển đang được xác định là giải pháp căn cơ, góp phần giảm áp lực khai thác, bảo vệ nguồn lợi thủy sản và hướng tới xây dựng nghề cá trách nhiệm, bền vững.

Chuyển đổi sinh kế bền vững cho ngư dân

Nằm trên bán đảo Hòn Hèo, 3 mặt giáp biển, làng chài Ninh Vân (phường Đông Ninh Hòa, tỉnh Khánh Hòa) đang chuyển mình từng ngày. Những người dân lâu nay vốn chỉ quen với nghề biển giờ đã mạnh dạn học hỏi, đầu tư mở dịch vụ lưu trú, trải nghiệm đời sống ngư dân... Nhờ đó, nhiều hộ dân đã có nguồn thu ổn định hơn thay vì chỉ phụ thuộc vào những chuyến ra khơi đầy rủi ro và bấp bênh như trước.

Anh Phạm Huỳnh Minh Tuấn (sinh năm 1990), một hướng dẫn viên du lịch ở làng chài Ninh Vân chia sẻ: “Trước đây, người dân làng Ninh Vân chủ yếu nuôi trồng và đi biển khai thác hải sản. Được sự hướng dẫn, hỗ trợ của chính quyền địa phương, nhiều gia đình đã chuyển sang kinh doanh các cơ sở lưu trú dịch vụ cho khách du lịch. Đến nay, số lượng du khách đến với làng chài ngày càng tăng cao, người dân cũng ít đi biển hơn trước”. Không chỉ tại Khánh Hòa mà hiện nay, tại nhiều địa phương ven biển của các tỉnh: Quảng Ninh, Quảng Trị, Cà Mau và An Giang cũng đã hỗ trợ người dân triển khai hiệu quả những mô hình sinh kế thay thế cho nghề đi biển đánh bắt thủy, hải sản. Những mô hình này được xem là giải pháp căn cơ nhằm giảm áp lực khai thác thủy sản tự nhiên, từ đó hạn chế các hành vi khai thác bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định.

Theo đồng chí Vũ Duyên Hải, Phó cục trưởng Cục Thủy sản và Kiểm ngư (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nguyên nhân sâu xa dẫn đến các hành vi vi phạm IUU chính là sự suy giảm nguồn lợi thủy sản trong nhiều năm qua. “Trước đây, chúng ta tập trung hiện đại hóa đội tàu, gia tăng năng lực khai thác. Tuy nhiên, mặt trái là tạo áp lực rất lớn lên nguồn lợi tự nhiên. Khi sản lượng đánh bắt giảm, thu nhập không ổn định, một bộ phận ngư dân dễ nảy sinh tâm lý vi phạm để duy trì sinh kế”, ông Hải cho biết.

Nhận diện được nguyên nhân gốc rễ này, ngành thủy sản đã tham mưu Chính phủ triển khai đề án chuyển đổi một số nghề khai thác hải sản ảnh hưởng đến nguồn lợi và môi trường sinh thái. Chiến lược phát triển thủy, hải sản hiện nay được xây dựng trên 3 trụ cột gồm: Giảm cường lực khai thác phù hợp với trữ lượng nguồn lợi; phát triển nuôi biển công nghiệp hiện đại; bảo tồn, tái tạo nguồn lợi gắn với phát triển du lịch sinh thái bền vững.

Đổi mới hình thức tuyên truyền

Bên cạnh chuyển đổi sinh kế, các hoạt động tuyên truyền cho ngư dân không khai thác hải sản bất hợp pháp cũng được triển khai rộng khắp. Bên cạnh việc tuyên truyền bằng tờ rơi, tuyên truyền trực tiếp cho ngư dân, các đơn vị như: Bộ đội Biên phòng tỉnh Nghệ An, Vùng Cảnh sát biển 3, Vùng Cảnh sát biển 4... còn phối hợp với các địa phương tổ chức tuyên truyền bằng hình thức sân khấu hóa. Những quy định của pháp luật không còn khô khan mà được chuyển thể bằng tiểu phẩm kịch, tái hiện những khó khăn và hậu quả do vi phạm IUU gây ra. Qua các tiểu phẩm giúp ngư dân nhận ra những hành vi vi phạm IUU và hệ lụy của chúng từ mất tín hiệu giám sát hành trình, vượt ranh giới vùng biển đến nguy cơ bị nước ngoài bắt giữ.

Đại tá Trần Đăng Khoa, Phó chính ủy Ban chỉ huy Bộ đội Biên phòng (Bộ CHQS tỉnh Nghệ An) cho biết: “Thời gian qua, chúng tôi đã phối hợp với Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh xây dựng chương trình, kịch bản tuyên truyền bằng hình thức sân khấu hóa để tổ chức lưu diễn trên các địa bàn tuyến biển. Qua đó giúp ngư dân dễ hiểu, dễ nhớ, dễ thực hiện, chấp hành nghiêm quy định khai thác hải sản”. Nhờ những giải pháp đồng bộ, đến nay, tình trạng vi phạm khai thác hải sản bất hợp pháp trên địa bàn các xã ven biển tỉnh Nghệ An đã giảm mạnh. Đồng chí Cao Xuân Điệp, Phó chủ tịch UBND xã Quỳnh Phú, tỉnh Nghệ An khẳng định, thông qua tuyên truyền giúp người dân nâng cao nhận thức trong việc phòng, chống khai thác bất hợp pháp. Qua đó góp phần cùng cả nước sớm tháo gỡ “thẻ vàng” IUU.

Chuyển biến rõ nét sau hơn 8 năm chống khai thác IUU

Với những nỗ lực tích cực triển khai đồng bộ nhiều giải pháp, sau hơn 8 năm bị áp dụng cảnh báo “thẻ vàng”, công tác chống khai thác IUU của Việt Nam đã đạt nhiều kết quả tích cực. Theo đó, ngành thủy sản đã triển khai đồng bộ 4 nhóm khuyến nghị trọng tâm gồm hoàn thiện khung pháp lý; quản lý đội tàu; truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác và tăng cường thực thi pháp luật. Đến nay, Việt Nam cơ bản hoàn thành các nhóm khuyến nghị này, đặc biệt trong lĩnh vực hoàn thiện thể chế. Chính phủ đã ban hành Nghị định số 37/2024/NĐ-CP và Nghị định số 38/2024/NĐ-CP nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, tăng mức xử phạt và bảo đảm tính răn đe đối với các hành vi vi phạm.

Trong quản lý đội tàu, việc cấp hạn ngạch giấy phép khai thác được thực hiện trên cơ sở trữ lượng nguồn lợi từng vùng biển. Các đội tàu được phân định rõ theo vùng khơi, vùng lộng và vùng ven bờ, góp phần cân bằng giữa khai thác và bảo vệ nguồn lợi. Một trong những kết quả nổi bật là tỷ lệ lắp đặt thiết bị giám sát hành trình trên tàu cá dài từ 15m trở lên đã đạt gần 100%. Những tàu chưa lắp đặt chủ yếu là tàu nằm bờ, hư hỏng hoặc không đủ điều kiện hoạt động và đều được địa phương quản lý chặt chẽ. Cùng với đó, hệ thống truy xuất nguồn gốc thủy sản khai thác điện tử đã được triển khai rộng rãi, yêu cầu các chủ tàu thực hiện khai báo điện tử khi xuất, nhập bến.

“Với việc triển khai nhiều giải pháp, đến nay, tỷ lệ vi phạm đã giảm mạnh qua từng năm. Nếu như năm 2017 trở về trước, mỗi năm cả nước ghi nhận hàng trăm vụ tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài thì trong 3 tháng đầu năm 2026, cả nước chỉ còn 2 trường hợp vi phạm. Điều quan trọng nhất sau gần 8 năm chống khai thác IUU là sự thay đổi trong nhận thức của cả hệ thống chính trị và cộng đồng ngư dân. Ngư dân ngày nay hiểu rằng việc tuân thủ các quy định IUU không chỉ nhằm mục tiêu gỡ bỏ “thẻ vàng” của Ủy ban châu Âu (EC) mà còn để bảo vệ nguồn lợi thủy sản, bảo vệ sinh kế lâu dài cho chính họ và thế hệ mai sau”, đồng chí Vũ Duyên Hải cho biết.

Từ những chuyển biến tích cực trong quản lý nghề cá, cùng với việc mở rộng các mô hình sinh kế bền vững tại cộng đồng ven biển, ngành thủy sản kỳ vọng sẽ từng bước xây dựng một nghề cá trách nhiệm, hiện đại, hội nhập quốc tế và đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn quốc tế để sớm gỡ bỏ cảnh báo “thẻ vàng” của EC.