Bổ sung chế tài xử phạt: Bước đi cần thiết để bảo vệ quyền tác giả

Từ ngày 1/7/2026, điểm d khoản 1 Điều 95 Nghị định 174/2026/NĐ-CP chính thức có hiệu lực, trong đó quy định phạt tiền từ 20 đến 30 triệu đồng đối với tổ chức có hành vi chia sẻ các tác phẩm báo chí, văn học, nghệ thuật, xuất bản phẩm trên mạng xã hội khi chưa được sự đồng ý của chủ thể.

Quy định này đang nhận được sự quan tâm lớn của dư luận trong bối cảnh môi trường số phát triển mạnh mẽ, nhiều thách thức đối với việc bảo vệ quyền tác giả và quyền sở hữu trí tuệ.

Trao đổi về vấn đề trên, GS.TS Từ Thị Loan, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Văn hóa Thăng Long, Ủy viên Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia cho rằng, quy định mới không chỉ mang ý nghĩa xử phạt vi phạm mà còn gửi đi thông điệp mạnh mẽ về việc xây dựng môi trường số văn minh, lành mạnh và tôn trọng sáng tạo.

Không gian mạng không phải là 'vùng miễn trừ pháp luật'

Theo GS.TS Từ Thị Loan, trong thời đại chuyển đổi số, mạng xã hội đã trở thành môi trường quan trọng để phổ biến các sản phẩm báo chí, văn học, nghệ thuật và xuất bản phẩm.

Tuy nhiên, đây cũng là nơi tình trạng sao chép, đăng tải và chia sẻ trái phép các tác phẩm diễn ra phổ biến, gây ảnh hưởng trực tiếp đến quyền và lợi ích hợp pháp của tác giả, nhà báo, nghệ sĩ, nhà xuất bản...

Việc bổ sung chế tài xử phạt đối với hành vi chia sẻ tác phẩm mà không được chủ sở hữu cho phép sẽ góp phần cụ thể hóa các quy định về quyền tác giả trong môi trường số. Đây cũng là lời khẳng định rằng không gian mạng không nằm ngoài sự điều chỉnh của pháp luật.

Theo bà Loan, quy định này có ý nghĩa rất quan trọng trong việc nâng cao nhận thức xã hội về văn hóa tôn trọng bản quyền. Thực tế cho thấy nhiều người dùng vẫn cho rằng việc chia sẻ lại một bài báo, cuốn sách điện tử hay tác phẩm nghệ thuật trên mạng xã hội là hành vi bình thường. Tuy nhiên, khi việc chia sẻ đó ảnh hưởng đến quyền khai thác và lợi ích hợp pháp của chủ thể quyền thì cần được điều chỉnh bằng các chế tài phù hợp.

Quan trọng hơn, việc bảo vệ quyền lợi của người sáng tạo sẽ tạo động lực cho hoạt động sáng tạo tiếp tục phát triển, đóng góp cho sự phát triển của công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo trong thời đại số.

Trước những băn khoăn cho rằng quy định mới có thể khiến người dân e ngại khi chia sẻ các bài báo hoặc tác phẩm văn hóa trên mạng xã hội, GS.TS Từ Thị Loan nhấn mạnh, cần hiểu đúng tinh thần của Nghị định. Theo đó, mục tiêu của quy định là bảo vệ quyền tác giả và quyền sở hữu trí tuệ, chứ không phải hạn chế việc tiếp cận và lan tỏa tri thức, văn hóa hay thông tin chính thống.

Người dân hoàn toàn có thể chia sẻ đường dẫn (link) tới các bài báo, trang thông tin chính thức hoặc giới thiệu, bình luận, trích dẫn một phần nội dung theo đúng quy định của pháp luật. Điều mà Nghị định hướng tới xử lý là hành vi sao chép toàn bộ hoặc phần lớn nội dung tác phẩm rồi đăng tải lại trên các nền tảng số mà không được sự đồng ý của chủ thể.

Để tránh tâm lý “cứ chia sẻ là vi phạm”, theo bà, các cơ quan quản lý, cơ quan báo chí, nhà xuất bản và các nền tảng số cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến pháp luật bằng những hướng dẫn cụ thể, dễ hiểu và gắn với các tình huống thực tế mà người dùng thường gặp trên môi trường mạng.

Xây dựng văn hóa tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ

Từ góc độ văn hóa, GS.TS Từ Thị Loan cho rằng tình trạng sử dụng miễn phí hoặc sao chép nội dung sáng tạo của người khác trên không gian mạng hiện nay phản ánh một thực tế đáng suy nghĩ: văn hóa tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ trong xã hội chưa được hình thành đầy đủ và đồng đều.

Trong nhiều năm, sự phát triển nhanh chóng của internet đã tạo ra tâm lý “mọi thứ trên mạng đều là của chung”. Điều này dẫn đến việc không ít người sao chép, chia sẻ hoặc sử dụng tác phẩm của người khác mà không xin phép, không ghi nguồn hoặc không quan tâm đến quyền lợi của người sáng tạo.

Theo bà, chúng ta đã quen với việc bảo vệ các tài sản hữu hình, nhưng đối với tài sản trí tuệ thì nhận thức và ý thức tôn trọng vẫn còn những khoảng trống nhất định. Trong khi đó, mỗi bài báo, cuốn sách, bức ảnh, bản nhạc hay video đều là kết quả của quá trình lao động sáng tạo, đầu tư thời gian, công sức và trí tuệ.

Vì vậy, xây dựng văn hóa tôn trọng bản quyền cần được xem là một quá trình lâu dài, bắt đầu từ giáo dục trong nhà trường, gia đình, truyền thông và cộng đồng sáng tạo. Khi việc tôn trọng quyền sở hữu trí tuệ trở thành một chuẩn mực ứng xử văn hóa, xã hội sẽ có nền tảng vững chắc hơn cho sự phát triển của hệ sinh thái sáng tạo.

Bên cạnh các hành vi sao chép truyền thống, sự phát triển của công nghệ số đang đặt ra nhiều thách thức mới đối với việc bảo vệ quyền tác giả và quyền liên quan.

Theo GS.TS Từ Thị Loan, chỉ với vài thao tác đơn giản, một bài báo có thể được chuyển thành video ngắn, một cuốn sách có thể trở thành bản đọc tự động hoặc một tác phẩm nghệ thuật có thể bị cắt ghép, chỉnh sửa và phát tán trên nhiều nền tảng khác nhau. Trong nhiều trường hợp, nội dung gốc được khai thác mà chủ thể quyền không hề hay biết hoặc chưa cho phép.

Đặc biệt, sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI) tạo sinh đang làm nảy sinh nhiều vấn đề mới liên quan đến nguồn dữ liệu huấn luyện, phạm vi sử dụng tác phẩm, trách nhiệm pháp lý và quyền lợi của các tác giả có tác phẩm bị khai thác.

Trong bối cảnh đó, việc hoàn thiện khung pháp lý, nâng cao nhận thức xã hội và ứng dụng công nghệ để nhận diện, truy vết, bảo vệ tác phẩm trở thành yêu cầu cấp thiết nhằm bảo đảm quyền lợi chính đáng của người sáng tạo.

Hài hòa giữa bảo vệ bản quyền và phổ biến tri thức

Theo GS.TS Từ Thị Loan, bảo vệ quyền tác giả không mâu thuẫn với việc phổ biến rộng rãi các giá trị văn hóa và tri thức. Điều quan trọng là cần có những cơ chế phù hợp để hài hòa lợi ích giữa người sáng tạo, đơn vị sở hữu quyền và công chúng.

Bà cho rằng cần xây dựng các hướng dẫn rõ ràng về những trường hợp được phép trích dẫn, sử dụng tác phẩm cho mục đích học tập, nghiên cứu, giáo dục hoặc phi thương mại. Đồng thời, các cơ quan báo chí, nhà xuất bản và chủ thể quyền cũng cần phát triển các mô hình cấp phép linh hoạt hơn trong môi trường số, tạo điều kiện để tri thức được lan tỏa hợp pháp và thuận lợi.

Bên cạnh đó, việc phát triển các thư viện số, kho dữ liệu văn hóa số và nền tảng nội dung chính thống với chi phí tiếp cận hợp lý cũng là giải pháp quan trọng giúp giảm nhu cầu sử dụng các nguồn sao chép trái phép.

Theo GS.TS Từ Thị Loan, để điểm d khoản 1 Điều 95 Nghị định 174/2026/NĐ-CP phát huy hiệu quả, cần kết hợp hài hòa giữa tuyên truyền, hướng dẫn và xử lý vi phạm.

Mục tiêu cuối cùng không chỉ là ngăn chặn các hành vi xâm phạm bản quyền mà còn xây dựng một môi trường văn hóa số lành mạnh, nơi quyền lợi của người sáng tạo được tôn trọng và các giá trị tri thức, văn hóa được lan tỏa một cách bền vững.

“Khi mỗi người dùng hiểu rằng bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ cũng chính là tôn trọng lao động sáng tạo, chúng ta sẽ từng bước hình thành văn hóa công dân số văn minh, có trách nhiệm và góp phần thúc đẩy sự phát triển của xã hội sáng tạo trong kỷ nguyên số”, GS.TS Từ Thị Loan nhấn mạnh.